Transepidermal Drug Delivery and Photodynamic Therapy


Przezskórowe dostarczanie leków i terapia fotodynamiczna

Marianna Tavares Fernandes Pires, Livia Roale Nogueira i Maria Claudia Almeida Issa Universidade Federal Fluminense, Niterói, RJ, Brazylia Katedra Medycyny Klinicznej – Dermatologia, Federalny Uniwersytet Fluminense, Praia de Icarai 139, Niterói, RJ, 702, Brazylia

Streszczenie

Przezskórowe dostarczanie leków (TED) jest stosowane w celu zwiększenia penetracji leków do skóry, a jego połączenie z terapią fotodynamiczną (PDT) opisano w leczeniu nieczerniakowego raka skóry, porokeratozy oraz fotoodmładzania. TED z PDT opisywano z metodami frakcyjnymi ablacyjnymi (laser ablacyjny i ablacyjna częstotliwość radiowa), a także z laserami nieablacyjnymi oraz mikroigłowymi. TED z PDT jest uważany za skuteczną metodę w leczeniu rogowacenia słonecznego (pole rakowacenia) oraz fotoodmładzania.

Słowa kluczowe  Terapia fotodynamicznaFotostarzenie sięOdmładzanieDostarczanie leków do skóryDostarczanie lekówPrzezskórowe dostarczanie lekówRogowacenie słonecznePole rakowacenia

Wprowadzenie

Miejscowa terapia fotodynamiczna (PDT) jest zatwierdzona do leczenia nieczerniakowego raka skóry, rogowacenia słonecznego (AK), raka podstawnokomórkowego (BCC) i choroby Bowena (BD). Jednak konwencjonalna PDT może okazać się nieskuteczna w leczeniu grubych zmian NMSC z powodu ograniczonej penetracji fotouczulacza, co powoduje ograniczoną miejscową biodostępność.

Warstwa rogowa stanowi istotną barierę dla przezskórnego wchłaniania leków i cząstek. W ostatnich latach badano połączenie kilku metod, takich jak metody ablacyjne (frakcyjne lasery ablacyjne i frakcyjna ablacyjna częstotliwość radiowa), lasery nieablacyjne oraz mikronakłuwanie z PDT, w celu zwiększenia penetracji fotouczulacza do skóry. Ta nowa koncepcja leczenia nazywa się przezskórowym dostarczaniem leków (TED). Badano TED i PDT z aminolewulinianem metylu (MAL), wykazując skuteczność w leczeniu AK i pola rakowacenia u pacjentów z prawidłową i obniżoną odpornością.

Opisuje się również korzyści z odmładzania skóry podczas leczenia pola rakowacenia, takie jak poprawa tekstury skóry, pigmentacji, zmarszczek i wiotkości, po TED i konwencjonalnej PDT, nawet przy skróconym czasie inkubacji fotouczulacza. Niektóre nowe protokoły z wykorzystaniem TED i PDT ze światłem dziennym oceniono z dobrymi wynikami.

Terapia fotodynamiczna

Historia

Oscar Raab, niemiecki student medycyny, opisał pierwszą reakcję fotodynamiczną w 1900 roku. Stwierdził, że ani pomarańcz akrydynowy, barwnik, ani samo światło nie były toksyczne dla pantofelków; jednak po połączeniu obu czynników mogły indukować śmierć komórek w czasie krótszym niż 2 godziny. Zauważył to podczas stosowania pomarańczy akrydynowego u pantofelków w trakcie przypadkowej burzy (Raab 1900). Później von Tappeiner i Jesionek zastosowali razem eozynę i światło w leczeniu raka skóry, tocznia zwykłego i kłykcin płaskich. W tym czasie spekulowali, że eozyna, podobnie jak akrydyna, po wbudowaniu do komórki wywoła reakcję cytotoksyczną po ekspozycji na odpowiednie źródło światła w obecności tlenu (von Tappeiner i Jesionek 1903). W latach 90. Kennedy i wsp. opisali zastosowanie kwasu aminolewulinowego (ALA), prekursora protoporfiryny IX (PpIX), do miejscowego stosowania, unikając ogólnoustrojowej fotouczulenia (Kennedy i wsp. 1990).

Od 1999 roku amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła terapię fotodynamiczną (PDT) z miejscowym ALA w dermatologii do leczenia rogowacenia słonecznego (AK). W Europie aminolewulinian metylu (MAL), zestryfikowana forma ALA o właściwościach lipofilowych, jest zatwierdzony do leczenia AK i raka podstawnokomórkowego (BCC) od 2001 roku (Sandberg i wsp. 2008a). W 2004 roku MAL zatwierdzono do leczenia AK w Stanach Zjednoczonych. W 2006 roku MAL zatwierdzono w Brazylii do leczenia AK oraz powierzchownego i guzkowego BCC. MAL jest obecnie zatwierdzony w wielu krajach Europy, Azji i obu Ameryk do leczenia AK, BCC i choroby Bowena. W 2009 roku MAL zatwierdzono również w Brazylii do leczenia choroby Bowena.

Koncepcja

PDT definiuje się jako reakcję fotochemiczną stosowaną do selektywnego niszczenia tkanki docelowej. Działanie fotodynamiczne wymaga trzech składników: światła, tlenu i fotouczulacza. Gdy składniki te zostaną połączone, stają się toksyczne dla komórki docelowej. Jest to dwuetapowa technika terapeutyczna wykorzystująca aktywację światłem zlokalizowanej fotouczulonej tkanki w procesie zależnym od tlenu, który inicjuje stres oksydacyjny, zapalenie i śmierć komórki.

Fotouczulacze

Istnieją dwa główne proleki stosowane w miejscowej PDT: ALA i MAL. Oba są prekursorami endogennego fotouczulacza, PpIX (Kalka i wsp. 2000). Po miejscowym zastosowaniu fotouczulacze są głównie wchłaniane do nieprawidłowych komórek i przekształcane w cyklu hemu na PpIX. Nieprawidłowe komórki nowotworowe wykazują niską aktywność ferrochelatazy i niższe stężenia jonów żelaza, co ogranicza ostatni etap cyklu hemu, sprzyjając gromadzeniu się PpIX (Ericson i wsp. 2008).

Fotouczulacze na bazie porfiryn są selektywnie koncentrowane w ludzkiej tkance nowotworowej i aktywowane światłem w obecności tlenu w celu zainicjowania cytotoksycznych reakcji chemicznych. Na podstawie porównania intensywności fluorescencji u tej samej osoby z tkanek prawidłowych i nowotworowych o tej samej pigmentacji opisano stosunki fluorescencji PpIX między nieczerniakowym rakiem skóry a prawidłową skórą sięgające 15:1 przy użyciu ALA jako uczulacza (Svanberg i wsp. 1994).

Źródło światła

Światło musi zostać wchłonięte przez PpIX, która ma szczyt wzbudzenia w niebiesko-fioletowej części widma (pasmo Soreta) z maksimum przy 410 nm. Ta część widma charakteryzuje się bardzo słabą penetracją tkanek (1 mm). Z tego powodu zwykle stosuje się światło czerwone (630–635 nm), które również jest wchłaniane przez PpIX i ma głębszą penetrację (do 6 mm).

PDT opiera się na reakcji chemicznej, w której PpIX jest fotoaktywowana przez różne źródła światła, w tym niespójne, ciągłe światło czerwone lub niebieskie, intensywne światło pulsacyjne (IPL), a także laser barwnikowy na ciele stałym (PDL) (Friedmann i wsp. 2014). Dioda elektroluminescencyjna (LED) jest głównym źródłem światła do miejscowego leczenia PDT (Moseley i wsp. 2006), charakteryzując się łatwiejszą konserwacją i niższymi kosztami w porównaniu z laserami (Brancaleon i Moseley 2012).

Ostatnie badania wykazały, że naturalne światło dzienne może być z powodzeniem stosowane w miejscowej PDT. PDT ze światłem dziennym (DLPDT) to nowa metoda leczenia rogowaceń słonecznych (AK) i pola rakowacenia. DLPDT jest uważana za równie skuteczną jak konwencjonalna PDT, z tą zaletą, że jest prawie bezbolesna (Rubel i wsp. 2014) (patrz rozdział „Daylight Photodynamic Therapy and Its Relation to Photodamaged Skin” – autor Beni Grinblat).

Wskazania

Miejscowa PDT jest zatwierdzona do leczenia nieczerniakowego raka skóry, rogowacenia słonecznego (AK), raka podstawnokomórkowego (BCC) i choroby Bowena (BD). Jeśli chodzi o raka płaskonabłonkowego, chociaż czasami odnotowywano wstępne zachęcające wyniki, wiąże się on z niedopuszczalnymi wskaźnikami nawrotów i PDT nie byłaby zalecana (Ericson i wsp. 2008).

Istnieje wiele randomizowanych, kontrolowanych i otwartych badań, w których zbadano rolę miejscowej PDT w AK, BD i BCC, a dostępne są zarówno brytyjskie, jak i europejskie wytyczne dotyczące stosowania PDT (Morton i wsp. 2013a, b). PDT jest bardzo ważnym i skutecznym leczeniem pola rakowacenia, a wielu autorów opisywało nie tylko wyleczenie AK, ale także odmłodzenie skóry z poprawą tekstury, zmarszczek i pigmentacji w leczonym obszarze. Z tego powodu PDT jest również badana i wskazana do odmładzania skóry (patrz rozdział „Photodynamic Therapy for Photodamaged Skin” – Issa i Ferola).

Rogowacenie słoneczne

AK to częste zmiany naskórkowe związane z przewlekłą ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe (UV), które mogą potencjalnie przekształcić się w raka płaskonabłonkowego (SCC), z największą częstością u osób starszych i o jasnej karnacji (Traianou i wsp. 2012). AK jest drugą najczęstszą diagnozą stawianą przez dermatologów w Stanach Zjednoczonych, a bezpośrednie koszty leczenia szacuje się na ponad 1 mld USD rocznie, a koszty pośrednie na blisko 300 mln USD (Neidecker i wsp. 2009).

Wczesne rozpoznanie i leczenie AK są konieczne, ponieważ bardzo trudno lub nawet niemożliwe jest przewidzenie, które zmiany mogą stać się inwazyjne i przekształcić się w przerzutowego SCC. Fakt, że 65–97% raków płaskonabłonkowych rozwija się z AK lub obszarów pola rakowacenia, podkreśla potrzebę skutecznego leczenia tych zmian (Rosen i Lebwohl 2013).

Celem terapii fotodynamicznej jest nie tylko leczenie klinicznych lub widocznych AK, ale także zmian podklinicznych. PDT może również potencjalnie zmniejszać ekspresję wczesnych markerów nowotworzenia skóry Ki-67 i p53, jak wykazano w wielu badaniach po PDT z aminolewulinianem metylu (MAL-PDT) z użyciem niespójnego światła czerwonego (Bagazgoitia i wsp. 2011). W badaniach porównawczych PDT i krioterapii w leczeniu AK wyniki kliniczne były równe lub nawet lepsze, z doskonalszym efektem kosmetycznym, w przypadkach opisanych w grupach PDT (Tarstedt i wsp. 2005). Niektórzy autorzy opisywali lepsze wyniki i efekt kosmetyczny MAL-PDT w porównaniu z kwasem trichlorooctowym (TCA 50%) w leczeniu AK (Di Nuzzo i wsp. 2015).

Choroba Bowena

Choroba Bowena (BD) to raka in situ, objawiający się klinicznie jako rumieniowo-łuskowata blaszka z ostro odgraniczonymi, nieregularnymi brzegami. Czasami może to być zmiana brodawkowata, hipo- lub hiperpigmentowana, a niekiedy owrzodziała. Jej przebieg jest powolny i postępujący, na ogół bezobjawowy. Jednak może wystąpić miejscowy ból, podrażnienie, świąd i krwawienie (Moraes 2002).

Leczenie obejmuje chirurgię, radioterapię, 5-FU, łyżeczkowanie, krioterapię i PDT. Przy wyborze najlepszej opcji dermatolodzy powinni brać pod uwagę wiek i kruchość pacjenta, choroby współistniejące oraz umiejscowienie zmiany. PDT jest dobrze zalecana do leczenia zmian zlokalizowanych w obszarach trudno gojących się, takich jak kończyny dolne (Cox i wsp. 2007).

W badaniach porównawczych wykazano, że ALA-PDT jest skuteczniejsza i powoduje mniej działań niepożądanych niż krioterapia lub 5-FU w leczeniu BD (Morton i wsp. 1996). Duże randomizowane badanie kontrolowane porównujące miejscową MAL-PDT z krioterapią lub 5-FU wykazało, że trwała odpowiedź po 12 miesiącach od leczenia wynosiła 80% dla PDT, 67% dla krioterapii i 69% dla 5-FU, z doskonalszym efektem kosmetycznym w grupie PDT (Morton i wsp. 2006).

Biorcy przeszczepów narządowych

Względne ryzyko SCC szacuje się na 65- do 250-krotne u biorców przeszczepów narządowych (OTR) w porównaniu z resztą populacji, rosnąc z czasem po przeszczepie i zależąc od rodzaju przeszczepionego narządu (Hartevelt i wsp. 1990).

Miejscowa PDT może być potencjalnie stosowana w leczeniu biorców przeszczepów narządowych, u których występuje znacznie zwiększone ryzyko rozwoju dysplastycznych zmian skórnych i nieczerniakowych raków skóry. Początkowe wskaźniki wyleczenia miejscowej PDT w AK i BD u pacjentów z obniżoną odpornością były porównywalne z tymi u osób z prawidłową odpornością, ale przy dłuższej obserwacji opisywano wyższe wskaźniki nawrotów (Dragieva i wsp. 2004). Protokół PDT dla pacjentów z obniżoną odpornością jest taki sam jak dla pacjentów z prawidłową odpornością, ale liczba sesji w jednym cyklu leczenia i odstępy między leczeniami mogą się różnić dla uzyskania lepszych wyników.

Rak podstawnokomórkowy

Rak podstawnokomórkowy (BCC) jest najczęstszym rakiem skóry. Wywodzi się z komórek niekeratynizujących pochodzących z warstwy podstawnej naskórka. W populacji Stanów Zjednoczonych występuje więcej raków skóry niż wszystkich innych raków łącznie, a szacuje się, że u jednego na pięciu Amerykanów rozwinie się rak skóry w ciągu życia (ponad 95% będą to nieczerniakowe raki skóry) (Rigel i wsp. 1996).

BCC nie powinien być uznawany za pierwszą opcję leczenia w niektórych stanach z powodu wysokiego ryzyka powikłań (Morton i wsp. 1998; Kaviani i wsp. 2005; Lien i Sondak 2011). Stany te obejmują wiek pacjenta (24 lata lub mniej), pacjenta z obniżoną odpornością, pacjentów z predyspozycją genetyczną (np. zespół Gorlina), nawrotowego lub niecałkowicie leczonego BCC, zmiany na nosie i ustach (w tym bruździe nosowo-twarzowej i fałdach nosowo-wargowych) lub wokół oczu (okołooczodołowe) lub uszu, zmiany płaskie, twardą zgrubiałą skórę (wygląd BCC twardzopodobnego), słabo odgraniczone brzegi, niektóre podtypy histologiczne (twardzopodobny, mikronodularny, naciekający i podstawno-płaskonabłonkowy) oraz zmiany o średnicy większej niż 2 cm poniżej obojczyka lub większej niż 1 cm powyżej obojczyka (Tabela 1). Ponadto bardzo silnie pigmentowane BCC nie są zalecane do PDT, ponieważ pigment może utrudniać wchłanianie światła przez komórki nowotworowe. Podobnie, twardzopodobne, naciekające BCC to agresywne guzy, które nie gromadzą selektywnie PpIX po zastosowaniu ALA lub MAL. Nie reagują one dobrze na miejscową PDT i należy ich unikać (Lien i Sondak 2011).

Tabela 1 Czynniki ryzyka raka podstawnokomórkowego
Kliniczny czynnik ryzykaNiskie ryzykoWysokie ryzyko
Lokalizacja i wielkość Obszar niskiego ryzyka < 20 mma
Obszar średniego ryzyka < 10 mmb
Obszar wysokiego ryzyka < 6 mmc
Obszar niskiego ryzyka ≥ 20 mma
Obszar średniego ryzyka ≥ 10 mmb
Obszar wysokiego ryzyka ≥ 6 mmc
Pierwotny i nawrotowy Zmiana pierwotna Zmiana nawrotowa
Podtyp guza Guzkowy, powierzchowny Agresywny wzór wzrostu
a Obszar niskiego ryzyka: tułów i kończyny, z wyłączeniem powierzchni podudziowej, dłoni, stóp, paznokci i kostek.
b Obszar średniego ryzyka: policzki, czoło, szyja, linia żuchwy, skóra owłosiona i powierzchnia podudziowa.
c Obszar wysokiego ryzyka: środkowa część twarzy, powieki, brwi, okolice oczodołu, nos, usta, podbródek, żuchwa, skóra przedmałżowinowa i zamałżowinowa, skroń, ucho, narządy płciowe, stopy, aparat paznokciowy, kostki, sutki i otoczki.

PDT jest procedurą małoinwazyjną, która zapewnia akceptowalne krótkoterminowe wskaźniki wyleczenia BCC. Miejscowa MAL-PDT jest uważana za skuteczną w leczeniu powierzchownego BCC i cienkiego guzkowego BCC ze względu na głębszą penetrację tkanek w porównaniu z ALA. Jednak guzkowe BCC o grubości histologicznej większej niż 2 mm prawdopodobnie nie będą dobrze reagować na miejscową PDT (Morton i wsp. 1998).

Randomizowane wieloośrodkowe otwarte badanie nie-niższości porównywało MAL-PDT ze standardowym wycięciem chirurgicznym w powierzchownym BCC (średnica 8–20 mm). Podobne wysokie wskaźniki skuteczności odnotowano po 12 miesiącach w obu ramionach leczenia, z 9,3% nawrotów dla PDT i brakiem nawrotów w grupie chirurgicznej. Jednak opisano doskonalszy efekt kosmetyczny w przypadku PDT (Szeimies i wsp. 2008). PDT ma porównywalną skuteczność i doskonalszy efekt kosmetyczny w porównaniu z krioterapią zarówno w powierzchownym, jak i cienkim guzkowym BCC (Wang i wsp. 2001).

Skóra fotouszkodzona

Starzenie się to złożony i wieloczynnikowy proces zachodzący u wszystkich osób, na który wpływają czynniki środowiskowe, hormonalne i genetyczne. Fotostarzenie się, czyli starzenie zewnątrzpochodne, wynika z ekspozycji na wiele różnych czynników środowiskowych, głównie na światło ultrafioletowe (UV). Objawy kliniczne związane z fotostarzeniem obejmują wiotkość, zmarszczki, dyspigmentację, żółty odcień, skórzasty wygląd, teleangiektazje oraz nowotwory skóry w obszarach eksponowanych na słońce, takich jak twarz, szyja i grzbiety dłoni (Chung i wsp. 2003).

Głównym składnikiem macierzy zewnątrzkomórkowej skóry (ECM) jest kolagen, zwłaszcza kolagen typu I i III, który zapewnia skórze wytrzymałość i sprężystość. Jednak w fotostarzejącej się skórze produkcja prokolagenu, prekursora kolagenu, jest zmniejszona. Czynnik wzrostu transformującego-β (TGF-β) jest głównym regulatorem syntezy ECM w ludzkiej skórze. Pobudza proliferację fibroblastów w skórze właściwej w celu nasilenia syntezy kolagenu. Zaburzony szlak TGF-β/Smad, spowodowany promieniowaniem UV, może odgrywać rolę w patologii. Promieniowanie UV jest również odpowiedzialne za indukcję ekspresji metaloproteinaz macierzy (MMP), głównie MMP-1, sprzyjając degradacji kolagenu (Chung i wsp. 2003).

Po leczeniu PDT, czyli odmładzaniu fotodynamicznym, opisywano wiele istotnych zmian histologicznych w fotouszkodzonej skórze. Modyfikacje naskórka obejmują zmniejszenie grubości naskórka (warstwy rogowej) i atypowych keratynocytów. Ekspresja p53, wczesnego markera karcynogenezy naskórkowej, niewystępującego w prawidłowej skórze, również ulega zmniejszeniu po PDT. Zmiany w skórze właściwej obejmują redukcję materiału elastotycznego, wzrost prokolagenu i kolagenu typu I i III oraz zmniejszenie ekspresji metaloproteinaz degradujących kolagen i elastynę (MMP-1, MMP-3 i MMP-12). Wszystkie te zmiany histologiczne w naskórku i skórze właściwej mogą tłumaczyć efekty kliniczne obserwowane po leczeniu PDT (Sjerobabski Masnec i Situm 2014; Hai-yan Zhang i wsp. 2014; Orringer i wsp. 2008; Park i wsp. 2009).

Wady miejscowej PDT są w dużej mierze związane z niewielkimi i oczekiwanymi zdarzeniami niepożądanymi po procedurze. Ból i rumień występują w trakcie i po procedurze. Łagodne strupowanie i obrzęk również występują w różnym stopniu. Wysokie stężenie ALA i długi czas inkubacji fotouczulacza często skutkują zwiększonym nasileniem działań niepożądanych, takich jak silny ból, rumień i obrzęk (Hai-yan Zhang i wsp. 2014).

Procedura i obserwacja w konwencjonalnej PDT (MAL-LED)

Obszar przeznaczony do leczenia przygotowuje się powierzchownym łyżeczkowaniem. Stwierdzono, że znieczulenie miejscowe lidokainą, prylokainą lub tetrakainą zapewnia niedostateczne uśmierzenie bólu i może również zakłócać skuteczność PDT z powodu zmian pH (Borelli i wsp. 2007). MAL należy nałożyć na skórę w obszarze przeznaczonym do leczenia, warstwą o grubości 1 mm na wierzchu i 5 mm wokół AK, BCC lub choroby Bowena. Obszar należy zamknąć folią plastikową i papierem laminowanym na 3 godziny przed naświetlaniem światłem czerwonym o dawce 37 J/cm2. Zaleca się jedną sesję w przypadku AK i dwie sesje w odstępie 1 tygodnia w przypadku BCC i choroby Bowena. Ocenę zaleca się po 3 miesiącach, a ponowne leczenie przeprowadza się drugim cyklem, jeśli jest wskazane na podstawie podstaw klinicznych i histologicznych. Pacjenci leczeni z powodu choroby Bowena lub BCC są obserwowani do 5 lat.

Przezskórowe dostarczanie leków

Skóra jest największym narządem ludzkiego ciała, zajmującym powierzchnię 2 m2 i 15% masy ciała dorosłego, otrzymującym około 1/3 krwi krążącej w organizmie. Warstwa rogowa stanowi istotną barierę dla przezskórnego wchłaniania leków i cząstek. Badano kilka metod, takich jak metody ablacyjne (frakcyjne lasery ablacyjne i frakcyjna ablacyjna częstotliwość radiowa), lasery nieablacyjne i mikronakłuwanie, w celu zmniejszenia tej bariery i nasilenia penetracji leków przez skórę (Zhang i wsp. 2015; Sklar i wsp. 2014).

Metody ablacyjne i nieablacyjne

Frakcyjny laser ablacyjny wytwarza mikrokanały w naskórku, zwiększając przenikanie miejscowych leków do skóry (Sklar i wsp. 2014). Istnieją dwa główne typy frakcyjnych laserów ablacyjnych stosowanych do wspomagania dostarczania leków: laser erb/itrowo-glinowo-granatowy (Er:YAG) i laser na dwutlenku węgla (CO2). Te frakcyjne lasery tworzą mikroskopijne pionowe kanały ablacji otoczone tkanką skoagulowaną. Prawidłowa, zdrowa tkanka jest zachowana między kanałami (Sklar i wsp. 2014; Manstein i wsp. 2004). Kanały te są wykonywane w skórze bezpośrednio przed zastosowaniem leku wybranego do leczenia. Głębokość i średnica tych kanałów różnią się w zależności od typu lasera i jego parametrów, które są bezpośrednio związane z interakcją lasera z tkanką.

W ostatnich latach w TED stosowano wiele różnych substancji. Opisywano miejscowe znieczulenie (lidokainę) po leczeniu laserem Er:YAG w celu zmniejszenia bólu po ukłuciu igłą (Baron i wsp. 2003). Metodę tę stosowano w leczeniu rogowacenia słonecznego z użyciem 5-FU (Lee i wsp. 2002), imikwimodu (Lee i wsp. 2011) i PDT (Kassuga i wsp. 2011). Lee i wsp. (2011) opisali zwiększone przezskórne dostarczanie 5-FU po wstępnym leczeniu laserami Er:YAG i CO2 w rogowaceniu słonecznym (AK). Kassuga i Issa (Kassuga i wsp. 2011) opisali lepsze wyniki łącząc MAL z ablacyjną RF w leczeniu AK.

Zastosowanie roztworu triamcynolonu miejscowo bezpośrednio po frakcyjnych metodach ablacyjnych wykazało bardzo dobre wyniki w bliznach przerostowych i łysieniu plackowatym (Issa i wsp. 2013a, 2015). Issa i wsp. (2013b) opisali, że miejscowe dostarczanie kwasu retinowego 0,05% w kremie po frakcyjnej ablacyjnej RF było skuteczne i bezpieczne w leczeniu rozstępów. Inne substancje, takie jak witamina C i diklofenak, również poddano ocenie (Hsiao i wsp. 2012; Bachhav i wsp. 2011). Issa i wsp. badają zastosowanie toksyny botulinowej w nadmiernej potliwości dłoni po laserze CO2 (dane niepublikowane).

Nieablacyjne lasery frakcyjne powodują kontrolowane ogrzewanie skóry właściwej bez znaczącego uszkodzenia struktury naskórka. Opisywano je jako opcję dla TED o innym mechanizmie działania. Obejmuje on utratę spójności między komórkami w naskórku, ułatwiając penetrację leków (Lim i wsp. 2014a). Niektórzy autorzy opisali wstępne leczenie 1550 nm frakcyjnym laserem erbowo-szklanym w AK i stwierdzili, że czas inkubacji można skrócić z powodu większego wychwytu ALA (Lim i wsp. 2014b).

Mikronakłuwanie

Mikronakłuwanie to nowa terapia w dermatologii. Są to igły w skali mikrometrów, które powodują minimalny uraz skóry, sprzyjając uwalnianiu czynników wzrostu i stymulując tworzenie nowego kolagenu i elastyny w skórze brodawkowatej (Aust i wsp. 2008). Naruszają barierę skórną w sposób małoinwazyjny i bezbolesny, przy minimalnym lub zerowym krwawieniu, dlatego można je uznać za nową technikę dla TED (Gill i Prausnitz 2007; Wermeling i wsp. 2008; Mikolajewska i wsp. 2010). Podczas leczenia TED igły przebijają warstwę rogową i tworzą mikroprzewody (otwory). Wykazano, że przesunięcie dermarollera (192 igły, długość 200 µm i średnica 70 µm) po obszarze 15 razy skutkuje powstaniem około 250 otworów/cm2. Mikroigły są zwykle projektowane w macierzach w celu poprawy kontaktu powierzchniowego ze skórą. Dzięki mikroskopijnym wypustkom na macierzach mikroigieł związki mogą być dostarczane precyzyjnie do naskórka lub tuż za niego. Dostarczanie z użyciem mikroigieł jest prawie bezbolesne w porównaniu z igłami iniekcyjnymi.

W leczeniu PDT mikroigły tworzą mikroperforacje w warstwie rogowej, modyfikując lipidy międzykomórkowe, zwiększając dyfuzję fotouczulacza, a tym samym zwiększając produkcję PpIX. Opisuje się, że mikroigły połączone z PDT poprawiają jakość skóry, sprzyjając jej odmładzaniu (Torezan i wsp. 2013; Clementoni i wsp. 2010). Torezan i wsp. zastosowali mikroigły o długości 1,5 mm w celu utworzenia wirtualnych otworów i ułatwienia penetracji MAL. Krem MAL nałożono przed mikronakłuwaniem, aby mechanicznie wspomóc jego penetrację. Wykazano, że PDT wspomagana mikroigłami skutkowała większą poprawą fotostarzenia. Procedura była bezpieczną i skuteczną metodą i dawała lepszy efekt kosmetyczny w porównaniu z konwencjonalną MAL-PDT. Opisywali lepszą poprawę jakości skóry (pigmentacja i drobne zmarszczki), ale redukcja liczby zmian była podobna jak w przypadku izolowanej PDT (Torezan i wsp. 2013). Clementoni i wsp. (2010) opisali połączenie mikronakłuwania z PDT (światło czerwone) i intensywnym światłem pulsacyjnym w celu fotoodmładzania.

Przezskórowe dostarczanie leków i terapia fotodynamiczna

Konwencjonalna PDT może okazać się nieskuteczna w leczeniu grubych zmian NMSC. Wynika to z ograniczonej penetracji fotouczulacza, co powoduje ograniczoną miejscową biodostępność, skutkując niedostateczną odpowiedzią PDT w głębokich warstwach tkanek. Z tego powodu niektóre nowe badania oceniały skuteczność łączenia TED i PDT w celu poprawy penetracji fotouczulacza do skóry (Haak i wsp. 2012; Sandberg i wsp. 2008b).

Procedura w TED połączonej z miejscową konwencjonalną PDT

Podczas łączenia metod ablacyjnych i PDT protokół jest następujący: zmianę przygotowuje się powierzchownym łyżeczkowaniem, a laser ablacyjny lub ablacyjną RF stosuje się na obszarze przeznaczonym do leczenia, z niską gęstością. MAL nakłada się natychmiast po laserze lub RF i zamyka się folią plastikową oraz papierem laminowanym. Czas inkubacji można skrócić do 1–2 godzin (Issa i wsp. 2013a). Naświetlanie światłem czerwonym, dawka 37 J/cm2, przeprowadza się, jak w standardowym protokole konwencjonalnej PDT (Ryc. 1).

Pięciokrokowa sekwencja PDT wspomaganej TED: krok 1 powierzchowne łyżeczkowanie zmiany, krok 2 ablacja frakcyjna, krok 3 nałożenie MAL na leczony obszar, krok 4 zamknięcie folią plastikową i papierem laminowanym, krok 5 naświetlanie światłem czerwonym
Ryc. 1 Krok 1: zmianę przygotowuje się powierzchownym łyżeczkowaniem; Krok 2: ablacja frakcyjna; Krok 3: MAL nakłada się na obszar przeznaczony do leczenia; Krok 4: zamknięcie folią plastikową i papierem laminowanym; Krok 5: naświetlanie światłem czerwonym

Przegląd piśmiennictwa i doświadczenie autorów

Opublikowano niektóre badania dotyczące PDT połączonej z metodą ablacyjną w leczeniu nieczerniakowego raka skóry, pozasutkowej choroby Pageta i porokeratozy z dobrymi wynikami (Haak i wsp. 2012; Fukui i wsp. 2009). MAL-PDT wspomagana AFXL była badana w praktyce klinicznej, wykazując korzyści u pacjentów z prawidłową i obniżoną odpornością z AK i polem rakowacenia (Paasch i Haedersdal 2011; Haedersdal i wsp. 2011; Togsverd-Bo i wsp. 2012).

Kassuga i Issa i wsp. (Kassuga i wsp. 2011) opisali, że czas inkubacji można skrócić do 1 godziny przy łączeniu ablacyjnej RF przed miejscową PDT w leczeniu AK, utrzymując wskaźnik wyleczenia AK i zapewniając lepsze odmłodzenie skóry (Ryc. 2). Autorzy mają również dobre doświadczenie z laserem CO2 przed PDT w leczeniu pola rakowacenia AK (Ryc. 3 i 4).

Przedramiona z polem rakowacenia w przebiegu rogowacenia słonecznego przed i 6 miesięcy po TED plus PDT z użyciem ablacyjnej częstotliwości radiowej połączonej z PDT
Ryc. 2 Przed i po 6 miesiącach: TED + PDT z użyciem ablacyjnej RF + PDT w AK (pole rakowacenia) na przedramionach
Porównanie prawego ramienia leczonego standardową 3-godzinną PDT i lewego ramienia leczonego laserem CO2 plus PDT ze skróconą 1-godzinną inkubacją, przed i 3 miesiące po
Ryc. 3 Przed i po 3 miesiącach: porównanie standardowej PDT (3 godz.) na prawym ramieniu z laserem CO2 + PDT ze skróconym czasem inkubacji (1 godz.) na lewym ramieniu
Pole rakowacenia u pacjenta z obniżoną odpornością leczonego laserem CO2 połączonym z PDT światłem czerwonym z jednogodzinną inkubacją
Ryc. 4 Laser CO2 połączony z PDT światłem czerwonym (1 godzina inkubacji) w leczeniu pola rakowacenia u pacjenta z obniżoną odpornością

Opisano trzy grupy AFXL dla TED x PDT: laser CO2 (10 600 nm), laser Er:YAG (erb/itrowo-glinowo-granatowy, 2940 nm) i laser Er:YSGG (itrowo-skandowo-galinowo-granatowy, 2790 nm). Lasery te tworzą pionowe kanały, które ułatwiają penetrację miejscowo zastosowanego MAL do powierzchownych i głębokich warstw skóry oraz sprzyjają nasilonej odpowiedzi PDT (Haak i wsp. 2012; Paasch i Haedersdal 2011; Haedersdal i wsp. 2011).

Opisuje się, że po naruszeniu warstwy rogowej przez leczenie frakcyjnym laserem ablacyjnym nie ma dalszych korzyści z drążenia głębszych kanałów laserowych dla dostarczania miejscowego fotouczulacza. Z tego powodu niektórzy autorzy opisywali dobre wyniki z laserem erbowym, który nie jest w stanie tworzyć tak głębokich kanałów jak laser CO2 (Haak i wsp. 2012). Korzyść z głębszych kanałów wytwarzanych przez laser CO2 w porównaniu z laserami erbowymi jest nadal kwestionowana.

Wstępne leczenie frakcyjnym odnawianiem powierzchni skóry może być nową alternatywną techniką poprawy skuteczności PDT w zapalnym rogowaceniu warg poprzez zwiększenie biodostępności MAL w skórze i nasilenie odpowiedzi PDT (Choi i wsp. 2015).

Niedawno terapia fotodynamiczna ze światłem dziennym (DLPDT) została zatwierdzona do leczenia AK i pola rakowacenia z porównywalną skutecznością i mniejszą liczbą działań niepożądanych, przy niewielkim lub zerowym bólu, w porównaniu z konwencjonalną PDT (Morton i wsp. 2015). Kliniczną poprawę tekstury i pigmentacji można również zaobserwować po leczeniu DLPDT i z tego powodu może być wskazana do odmładzania skóry. DLPDT jest przeciwwskazana w nowotworach skóry.

Protokół izolowanej DLPDT jest już ustalony, a powierzchowne łyżeczkowanie wykonuje się podobnie jak w konwencjonalnej PDT. Jednak chemiczny filtr przeciwsłoneczny należy nałożyć na skórę 15 min przed nałożeniem MAL (bez zamknięcia). Pacjent powinien przebywać w pomieszczeniu maksymalnie 30 min przed ekspozycją na światło dzienne przez 2 godziny. DLPDT z TED to bardzo nowa metoda leczenia i opisano bardzo niewiele danych. DLPDT połączona z TED wydaje się dawać lepsze wyniki w fotoodmładzaniu w porównaniu z izolowaną DLPDT.

Według autorów doświadczenie zarówno z mikronakłuwaniem, jak i laserem jest bezpieczne do stosowania w połączeniu z DLPDT, ale wydaje się, że laser CO2 przed DLPDT daje lepsze wyniki w porównaniu z mikronakłuwaniem połączonym z DLPDT w leczeniu pola rakowacenia (Ryc. 5).

Pole rakowacenia u pacjenta z prawidłową odpornością przed i 30 dni po laserze CO2 połączonym z PDT ze światłem dziennym (MAL-DLPDT)
Ryc. 5 Przed i 30 dni po laserze CO2 połączonym z PDT ze światłem dziennym (MAL-DLPDT) w leczeniu pola rakowacenia u pacjenta z prawidłową odpornością

Najważniejsze wnioski

  1. PDT umożliwia proste i skuteczne jednoczesne leczenie wielu zmian, unikając licznych operacji i nieestetycznych blizn.
  2. Podczas leczenia NMSC konwencjonalną PDT przypuszcza się, że gorsze wyniki leczenia mogą wystąpić w grubych zmianach z powodu ograniczonej penetracji fotouczulacza.
  3. Wiele badań oceniało skuteczność łączenia TED z PDT w celu poprawy dostarczania fotouczulaczy przez skórę.
  4. MAL-PDT wspomagana AFXL była badana w praktyce klinicznej, wykazując korzyści u pacjentów z prawidłową odpornością i u biorców przeszczepów narządowych z obniżoną odpornością z AK i polem rakowacenia.
  5. TED jest również nową opcją wzmacniającą dostarczanie ALA lub MAL przez skórę podczas stosowania PDT do odmładzania skóry. W tym celu opisywano TED i PDT z użyciem techniki mikronakłuwania i frakcyjnego lasera ablacyjnego.
  6. Autorzy mają dobre doświadczenie z ablacyjną RF i laserem CO2 przed konwencjonalną PDT z użyciem MAL i światła czerwonego.
  7. Połączenie DLPDT z laserem i mikronakłuwaniem jest obiecującą nową metodą odmładzania skóry.

Piśmiennictwo

Aust MC, Fernandes D, Kolokythas P, Kaplan HM, Vogt PM. Percutaneous collagen induction therapy: an alternative treatment for scars, wrinkles and skin laxity. Plast Reconstr Surg. 2008;121(2):1421–9.

Bachhav YG, Summer S, Heinrich A, Bragagna T, Bohler C, Kalia YN. Using laser microporation to improve transdermal delivery of diclofenac: increasing bioavailability and the range of therapeutic applications. Eur J Pharm Biopharm. 2011;78(3):408–14.

Bagazgoitia L, Cuevas Santos J, Juarranz A, Jaén P. Photodynamic therapy reduces the histological features of actinic damage and the expression of early oncogenic markers. Br J Dermatol. 2011;165:144–51.

Baron ED, Harris L, Redpath WS, Shapiro H, Hetzel F, Morley G, Bar-Or D, Stevens SR. Laser-assisted penetration of topical anesthesia in adults. Arch Dermatol. 2003;139(10):1288–90.

Borelli C, Herzinger T, Merk K, i wsp. Effect of subcutaneous infiltration anesthesia on pain in photodynamic therapy: a controlled open pilot trial. Dermatol Surg. 2007;33:314–8.

Brancaleon L, Moseley H. Laser and non-laser light sources for photodynamic therapy. Lasers Med Sci. 2012;17:173–86.

Choi SH, Kim KH, Song K-H. Efficacy of ablative fractional laser-assisted photodynamic therapy for the treatment of actinic cheilitis: 12-month follow-up results of a prospective, randomized, comparative trial. Br J Dermatol. 2015;173:184–91.

Chung JH, Hanft VN, Kang S. Aging and photoaging. J Am Acad Dermatol. 2003;49:690–7.

Clementoni MT, B-Roscher M, Munavalli GS. Photodynamic photorejuvenation of the face with a combination of microneedling, red light, and broadband pulsed light. Lasers Surg Med. 2010;42:150–9.

Cox NH, Eedy DJ, Morton CA. Guidelines for management of Bowen’s disease: 2006 update. Br J Dermatol. 2007;156:11–21.

Di Nuzzo S, Cortelazzi C, Boccaletti V, i wsp. Comparative study of trichloroacetic acid vs. photodynamic therapy with topical 5-aminolevulinic acid for actinic keratosis of the scalp. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2015;31(5):233–8.

Dragieva G, Prinz BM, Hafner J, i wsp. A randomized controlled clinical trial of topical photodynamic therapy with methyl aminolaevulinate in the treatment of actinic keratoses in transplant recipients. Br J Dermatol. 2004;151:196–200.

Ericson MB, Wennberg A-M, Larkö O. Review of photodynamic therapy in actinic keratosis and basal cell carcinoma. Ther Clin Risk Manag. 2008;4(1):1–9.

Friedmann DP, Goldman MP, Fabi SG, Guiha I. The effect of multiple sequential light sources to activate aminolevulinic acid in the treatment of actinic keratoses: a retrospective study. J Clin Aesthetic Dermatol. 2014;7(9):20–5.

Fukui T, Watanabe D, Tamada Y, i wsp. Photodynamic therapy following carbon dioxide laser enhances efficacy in the treatment of extramammary Paget’s disease. Acta Derm Venereol. 2009;89:150–4.

Gill HS, Prausnitz MR. Coated microneedles for transdermal delivery. J Control Release. 2007;117:227–37.

Haak CS, Farinelli WA, Tam J, i wsp. Fractional laser-assisted delivery of methyl aminolevulinate: impact of laser channel depth and incubation time. Lasers Surg Med. 2012;44:787–95.

Haedersdal M, Katsnelson J, Sakamoto FH, Farinelli WA, i wsp. Enhanced uptake and photoactivation of topical methyl aminolevulinate after fractional CO2. Lasers Surg Med. 2011;43(8):804–13.

Hai-yan Zhang, Jie Ji, Yi-mei Tan, Ling-lin Zhang, i wsp. Evaluation of 5-aminolevulinic acid-mediated photorejuvenation of neck skin. Photodiagnosis Photodyn Ther. 2014;11(4):498–509.

Hartevelt MM, Bavinck JN, Kootte AM, i wsp. Incidence of skin cancer after renal transplantation in The Netherlands. Transplantation. 1990;49:506–9.

Hsiao CY, Huang CH, Hu S, Ko YS, Sung HC, Chen CC, Huang SY. Fractional carbon dioxide laser treatment to enhance skin permeation of ascorbic acid 2-glucoside with minimal skin disruption. Dermatol Surg. 2012;38(8):1284–93.

Issa MC, Kassuga LE, Chevrand NS, Pires MT, i wsp. Topical delivery of triamcinolone via skin pretreated with ablative radiofrequency: a new method in hypertrophic scar treatment. Int J Dermatol. 2013a;52:367–70.

Issa MCA, Kassuga LEBP, Chevrand NS, i wsp. Transepidermal retinoic acid delivery using ablative fractional RF associated with acoustic pressure ultrasound for stretch marks. Lasers Surg Med. 2013b;45:81–8.

Issa MCA, Pires M, Silveira P, i wsp. Transepidermal drug delivery: a new option for areata alopecia? J Cosmet Laser Ther. 2015;17:37–40.

Kalka K, Merk H, Mukhtar H. Photodynamic therapy in dermatology. J Am Dermatol. 2000;42(3):389–413.

Kassuga LEBP, Issa MCA, Chevrand NS. Transepidermal application of medication combined with photodynamic therapy in the treatment of actinic keratosis. Surg Cosmet Dermatol. 2011;3(4):89–92.

Kaviani A, Ataie-Fashtami L, Fateh M, i wsp. Photodynamic therapy of head and neck basal cell carcinoma according to different clinicopathologic features. Lasers Surg Med. 2005;36:377–82.

Kennedy JC, Pottier RH, Pross DC. Photodynamic therapy with endogenous protoporphyrins IX: basic principles and present clinical experience. J Photochem Photobiol B. 1990;6:143–8.

Lee WR, Shen SC, Wang KH, Hu CH, Fang JY. The effect of laser treatment on skin to enhance and control transdermal delivery of 5-fluorouracil. J Pharm Sci. 2002;91(7):1613–26.

Lee WR, Shen SC, Al-Suwayeh SA, Yang HH, Yuan CY, Fang JY. Laser-assisted topical drug delivery by using a low-fluence fractional laser: imiquimod and macromolecules. J Control Release. 2011;153(3):240–8.

Lien MH, Sondak VK. Nonsurgical treatment options for basal cell carcinoma. J Skin Cancer. 2011;5:1–6.

Lim HK, Jeong KH, Kim NI, Shin MK. Nonablative fractional laser as a tool to facilitate skin penetration of 5-aminolaevulinic acid with minimal skin disruption: a preliminary study. Br J Dermatol. 2014a;170:1336–40.

Lim HK, Jeong KH, Kim NI, Shin MK, Ko D-Y, Jeon S-Y, Kim K-H, Song K-H. Fractional erbium:YAG laser-assisted photodynamic therapy for facial actinic keratoses: a randomized, comparative, prospective study. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2014b;28:1529–39.

Manstein D, Herron GS, Sink RK, Tanner H, Anderson RR. Fractional photothermolysis: a new concept for cutaneous remodeling using microscopic patterns of thermal injury. Lasers Surg Med. 2004;34(5):426–38.

Mikolajewska P, Donnelly R, Garland M, Morrow DIJ, Thakur RS, Juzeniene A. Microneedle pre-treatment of human skin improves 5-aminolevulinic acid (ALA)- and 5-aminolevulinic acid methyl ester (MAL)-induced PpIX production for topical photodynamic therapy without increase in pain or erythema. Pharm Res. 2010;27(10):2213–20.

Moraes AM. Doença de Bowen na região perianal tratada com criocirurgia com nitrogênio líquido. An Bras Dermatol. 2002;77(5):571. [online].

Morton CA, Whitehurst C, Moseley H, i wsp. Comparison of photodynamic therapy with cryotherapy in the treatment of Bowen’s disease. Br J Dermatol. 1996;135:766–71.

Morton C, MacKie RM, Whitehurst C, i wsp. Photodynamic therapy for basal cell carcinoma: effect of tumor thickness and duration of photosensitizer application on response. Arch Dermatol. 1998;134:248–9.

Morton C, Horn M, Leman J, i wsp. Comparison of topical methyl aminolevulinate photodynamic therapy with cryotherapy or fluorouracil for treatment of squamous cell carcinoma in situ: results of a multicenter randomized trial. Arch Dermatol. 2006;142:729–35.

Morton CA, Szeimies R-M, Sidoroff A, i wsp. European guidelines for topical photodynamic therapy part 1: treatment delivery and current indications – actinic keratoses, Bowen’s disease, basal cell carcinoma. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2013a;27:536–44.

Morton CA, Szeimies R-M, Sidoroff A, i wsp. European guidelines for topical photodynamic therapy part 2: emerging indications – field cancerization, photorejuvenation and inflammatory/infective dermatoses. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2013b;27:672–9.

Morton CA, Wulf HC, Szeimies RM, Gilaberte Y, Basset-Seguin N, Sotiriou E, Piaserico S, Hunger RE, Baharlou S, Sidoroff A, Braathen LR. Practical approach to the use of daylight photodynamic therapy with topical methyl aminolevulinate for actinic keratosis: a European consensus. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2015;29(9):1718–23.

Moseley H, Allen JW, Ibbotson SH, i wsp. Ambulatory photodynamic therapy: a new concept in delivering photodynamic therapy. Br J Dermatol. 2006;154:747–50.

Neidecker MV, Davis-Ajami ML, Balkrishnan R, i wsp. Pharmacoeconomic considerations in treating actinic keratosis. Pharmacoeconomics. 2009;27(6):451–64.

Orringer JS, Hammerberg C, Hamilton T, Johnson TM, Kang S, Sachs DL, Hamilton T, Fisher GJ. Molecular effects of photodynamic therapy for photoaging. Arch Dermatol. 2008;144:1296–302.

Paasch U, Haedersdal M. Laser systems for ablative fractional resurfacing. Expert Rev Med Devices. 2011;8(1):67–83.

Park MY, Sohn S, Lee ES, Chan KY. Photorejuvenation induced by 5-aminolevulinic acid photodynamic therapy in patients with actinic keratosis: a histologic analysis. J Am Acad Dermatol. 2009;62(1):85–95.

Raab O. Über die Wirkung fluoreszierenden Stoffe auf Infusorien. Z Biol. 1900;39:524–46.

Rigel DS, Friedman RJ, Kopf AW. Lifetime risk for development of skin cancer in the U.S. population: current estimate is now 1 in 5. J Am Acad Dermatol. 1996;35(6):1012–3.

Rosen T, Lebwohl MG. Prevalence and awareness of actinic keratosis: barriers and opportunities. J Am Acad Dermatol. 2013;68:S2–9.

Rubel DM, Spelman L, Murrell DF, i wsp. Daylight photodynamic therapy with methyl aminolevulinate cream as a convenient, similarly effective, nearly painless alternative to conventional photodynamic therapy in actinic keratosis treatment: a randomized controlled trial. Br J Dermatol. 2014;71:1164–71.

Sandberg C, Halldin CB, Ericson MB, i wsp. Bioavailability of aminolaevulinic acid and methylaminolaevulinate in basal cell carcinomas: a perfusion study using microdialysis in vivo. B J Dermatol. 2008a;159:1170–6.

Sandberg C, Halldin CB, Erickson MB, i wsp. Bioavailability of aminolevulinic acid and methylaminolevulinate in basal cell carcinomas: a perfusion study using microdialysis in vivo. Br J Dermatol. 2008b;159(5):1170–6.

Sjerobabski Masnec I, Situm M. Photorejuvenation – topical photodynamic therapy as therapeutic opportunity for skin rejuvenation. Coll Antropol. 2014;38(4):1245–8.

Sklar LR, Burnett CT, Waibel JS, Moy RL, Ozog DM. Laser assisted drug delivery: a review of an evolving technology. Lasers Surg Med. 2014;46:249–62.

Svanberg K, Andersson T, Killander D, i wsp. Photodynamic therapy of non-melanoma malignant tumours of the skin using topical aminolevulinic acid sensitization and laser irradiation. Br J Dermatol. 1994;130:743–51.

Szeimies RM, Ibbotson SH, Murrell DF, i wsp. A clinical study comparing methyl aminolevulinate photodynamic therapy and surgery in small superficial basal cell carcinoma with a 12-month follow-up. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2008;22:1302–11.

Tarstedt M, Rosdahl I, Berne B, i wsp. A randomized multicenter study to compare two treatment regimens of topical methyl aminolevulinate (Metvix)-PDT in actinic keratosis of the face and scalp. Acta Derm Venereol. 2005;85:424–8.

Togsverd-Bo K, Haak CS, Thaysen-Petersen D, i wsp. Intensified photodynamic therapy of actinic keratoses with fractional CO2 laser: a randomized clinical trial. Br J Dermatol. 2012;166:1262–9.

Torezan L, Chaves Y, Niwa A, i wsp. A pilot split-face study comparing conventional methyl aminolevulinate-photodynamic therapy (PDT) with microneedling-assisted PDT on actinically damaged skin. Dermatol Surg. 2013;39:1197–201.

Traianou A, Ulrich M, Apalla Z, i wsp. Risk factors for actinic keratosis in eight European centres: a case–control study. Br J Dermatol. 2012;167:36–42.

von Tappeiner H, Jesionek H. Therapeutische versuche mit fluoreszierenden stoffen. Munch Med Wochenschr. 1903;47:2042–4.

Wang I, Bendsoe N, Klinteberg CAF, i wsp. Photodynamic therapy vs. cryotherapy of basal cell carcinoma: results of a phase III clinical trial. Br J Dermatol. 2001;144:832–40.

Wermeling DP, Banks SL, Hudson DA, Gill HS, Gupta J, Prausnitz MR, Stinchcomb AL. Microneedles permit transdermal delivery of a skin-impermeant medication to humans. Proc Natl Acad Sci U S A. 2008;105(6):2058–63.

Zhang H, Zhai Y, Yang X, Zhai G. Breaking the skin barrier: achievements and future directions. Curr Pharm Des. 2015;21(20):2713–24.

This site uses cookies

We use cookies to collect information about how you use this site. We use this information to make the website work as well as possible and improve our services.