Transepidermal Drug Delivery: Overview, Concept, and Applications
Przeznaskórkowe dostarczanie leków: przegląd, koncepcja i zastosowania
Andrés Már Erlendsson, Emily Wenande i Merete Haedersdal Klinika Dermatologii, Szpital Bispebjerg, Uniwersytet Kopenhaski, Kopenhaga, Dania
Streszczenie
Dostarczanie leków wspomagane laserem (LADD) jest obecnie wdrażane w klinikach dermatologicznych jako nowa metoda zwiększania wchłaniania skórnego leków do stosowania miejscowego. W porównaniu z konwencjonalnym stosowaniem miejscowym dowody kliniczne potwierdzają korzyści w przypadku zmian nowotworowych, skóry fotouszkodzonej, blizn, grzybicy paznokci oraz zabiegów znieczulenia miejscowego. Szczególnie przekonujące dowody dostępne są dla terapii fotodynamicznej (PDT), w której potwierdzono poprawę i dłużej utrzymującą się remisję przy stosowaniu wspomaganego laserem aminolewulinianu metylu (MAL) w leczeniu rogowca słonecznego w porównaniu z konwencjonalną PDT. Nadal jednak istnieją obawy dotyczące bezpieczeństwa związane ze zwiększonym ryzykiem miejscowych i układowych działań niepożądanych, szczególnie podczas wykonywania LADD na dużych obszarach skóry. Przy odpowiedzialnym rozwoju metoda LADD ma jednak szansę stać się nowym sposobem dostarczania leków, potencjalnie poprawiającym leczenie licznych chorób dermatologicznych.
Słowa kluczowe Laser fraktalny ablacyjnyLaser fraktalny nieablacyjnySkórnyDostarczanie lekówLaserDostarczanie leków wspomagane laseremPodawanie miejscowePrzeznaskórkowyPrzeznaskórkowe dostarczanie leków
Wstęp
Bariera skórna
Miejscowa terapia lekowa jest podstawową zasadą w dermatologii. Skuteczność terapeutyczna leków stosowanych miejscowo zależy zarówno od ich wewnętrznej siły działania, jak i zdolności do penetracji różnych warstw skóry. Głównym etapem ograniczającym szybkość przenikania leku jest przejście przez warstwę rogową naskórka (SC). Ta najbardziej zewnętrzna warstwa naskórka, zbudowana z gęsto upakowanych korneocytów osadzonych w hydrofobowej, niepolarnej pozakomórkowej macierzy lipidowej zorganizowanej w architekturę „cegieł i zaprawy”, stanowi skuteczną barierę dla dostarczania leków do skóry (Elias i Menon 1991). Transport przez SC odbywa się głównie poprzez dyfuzję pasywną zgodnie z prawem Ficka. W związku z tym leki stosowane miejscowo przemieszczają się wzdłuż gradientów stężeń i penetrują skórę szlakami dyfuzji międzykomórkowej i mieszkowej, zanim dotrą do komórek docelowych w określonych przedziałach skórnych. Ogólnie rzecz biorąc, leki do stosowania miejscowego charakteryzują się niską całkowitą absorpcją i dostępnością biologiczną w skórze – tylko 1–5% dawki jest wchłaniane do skóry (Surber i Davis 2002).
Pokonywanie bariery skórnej
Nienaruszona SC jest przepuszczalna dla małych, lipofilowych, nienaładowanych cząsteczek o masie do około 500 daltonów (Da). Natomiast związki hydrofilowe, naładowane i lipofilowe o masie cząsteczkowej powyżej 500 Da nie penetrują łatwo bariery skórnej (Morrow i in. 2007; Govil 1988). W związku z tym wiele leków stosowanych miejscowo ma ograniczoną zdolność docierania do komórek docelowych w głębszych warstwach skóry. Dlatego też duże zainteresowanie wzbudza opracowywanie nowych metod dostarczania leków.
Obecnie dostępne strategie dostarczania leków obejmują biomodulację chemiczną oraz fizyczne techniki oparte na energii, które przerywają barierę skórną (Benson 2005). Chemiczna biomodulacja leków miejscowych zwiększa przepuszczalność skóry i dyfuzję leku dzięki optymalizacji składu leku i nośnika, osiąganej za pomocą wzmacniaczy penetracji, systemów przesyconych, proleków, liposomów, nanocząstek i innych systemów nośnikowych (Benson 2005; Pathan i Setty 2009; Brown i in. 2006). Jednak ograniczenia w całkowitym dostarczaniu leków nadal występują, ponieważ bariera skórna nie ulega zasadniczej zmianie. Dlatego biomodulacja chemiczna jest tradycyjnie stosowana do dostarczania małych związków, a w porównaniu z fizycznymi technikami wzmacniania wykazuje jedynie ograniczoną skuteczność w zwiększaniu penetracji skórnej makrocząsteczek (Paudel i in. 2010).
Fizyczne techniki wzmacniania penetracji
Fizyczne techniki wzmacniania polegają na wykorzystaniu energii zewnętrznej do przerwania bariery skórnej, co ułatwia wchłanianie zastosowanych miejscowo leków. Opracowano kilka koncepcji obejmujących zastosowanie elektroporacji, jonoforezy, laserów, mikrodermabrazji, mikroigieł, ciśnienia, częstotliwości radiowej i sonoforezy (tab. 1). Ten zestaw technik wykazał poprawę skórnego i przezskórnego dostarczania różnych środków terapeutycznych – od małych leków miejscowych i układowych (np. kwasu aminolewulinowego (ALA) (Fang i in. 2004; Mikolajewska i in. 2010; Krishnan i in. 2013) i metotreksatu (MTX) (Lee i in. 2008; Alvarez-Figueroa i Blanco-Méndez 2001)) po większe makrocząsteczki o masie powyżej 20 000 Da [np. ludzki hormon wzrostu (Fukushima i in. 2011; Ameri i in. 2014) i erytropoetynę (Mitragotri i in. 1995)]. Literatura przedmiotu opiera się jednak w dużej mierze na eksperymentach in vitro, a większość technik nie wywarła jeszcze znaczącego wpływu klinicznego z powodu różnych praktycznych przeszkód. Mimo to wiele strategii, w tym mikroigłowanie, częstotliwość radiowa i lasery fraktalne, wykazuje potencjał i coraz częściej zyskuje na znaczeniu w klinikach dermatologicznych. W kolejnym rozdziale skupiamy się na dostarczaniu leków wspomaganym laserem fraktalnym.
| Typ | Technika | Zewnętrzna siła napędowa | Proponowany MoA | Przykłady dostarczanych związków |
|---|---|---|---|---|
| Elektroporacja | Impulsy elektryczne wysokiego napięcia (≥100 V) | — | Tworzenie przejściowych porów przezbłonowych i uszkadzanie błon komórkowych | ALA (177 Da) (Fang i in. 2004); metotreksat (455 Da) (Lee i in. 2008); bleomycyna (1500 Da) (Gothelf i in. 2003); szczepionki (Sardesai i Weiner 2011) |
| Jonoforeza | Prąd elektryczny niskiego natężenia (maks. 0.5 mA cm−2) | — | Aktywny przepływ jonów napędzany przyłożonym polem elektrycznym | ALA (177 Da) (Fang i in. 2004); lidokaina (234 Da) (Marro i in. 2001); metotreksat (455 Da) (Alvarez-Figueroa i Blanco-Méndez 2001); toksyna botulinowa (150 kDa) (Pacini i in. 2007) |
| Techniki laserowe | (1) Ablacja tkanek; (2) fale fotomechaniczne; (3) fraktalna ablacja tkanek | — | (1) Termiczne usuwanie warstwy rogowej naskórka i skóry właściwej; (2) energia świetlna przekształcana w energię mechaniczną; (3) fraktalne odnawianie skóry ablacyjne i nieablacyjne | 5-fluorouracyl (130 Da) (Lee i in. 2002; Wenande i in. 2016); ALA/MAL (177–182 Da) (Fang i in. 2004; Doukas i Kollias 2004); lidokaina (234 Da) (Baron i in. 2014); metotreksat (455 Da) (Lee i in. 2008) |
| Mikrodermabrazja | Abrazja mechaniczna | Kryształy złuszczające lub papier ścierny, mechanicznie usuwające warstwę rogową naskórka | — | 5-fluorouracyl (130 Da) (Lee i in. 2006); kwas askorbinowy (176 Da) (Lee i in. 2003); ALA (177 Da) (Fang i in. 2004); insulina (5.8 kDa) (Andrews i in. 2011) |
| Mikroigły | Mechaniczne wprowadzanie zestawu igieł | — | Fizyczne przerwanie bariery skórnej z utworzeniem pionowych mikrokanałów przez skórę | Kwas askorbinowy (176 Da) (You i in. 2010); ALA/MAL (177–182 Da) (Mikolajewska i in. 2010); tretynoina (300 Da) (Kim i in. 2013); hGH (22.1 kDa) (Fukushima i in. 2011) |
| Ciśnienie | Mechaniczna siła ciśnienia | Ciśnienie zewnętrzne | — | Kofeina (194 Da) (Treffel i in. 1993); glikol polietylenowy (400 Da) |
| Częstotliwość radiowa | Wysokoczęstotliwościowy prąd przemienny (~100 kHz) | — | Wibracje jonowe w komórkach, powodujące miejscowe ogrzewanie i ablację | ALA (177 Da) (Park i in. 2016b); hGH (22.1 kDa) (Levin i in. 2005) |
| Sonoforeza | Ultradźwięki. Najczęściej stosuje się fale niskiej częstotliwości w zakresie 20–100 kHz. Można również stosować sonoforezę wysokoczęstotliwościową (>3 MHz) | — | Głównym mechanizmem jest uważana przejściowa kawitacja w lipidach międzykomórkowych. Występują również efekty termiczne, indukcja transportu konwekcyjnego i efekty mechaniczne spowodowane zmianami ciśnienia | ALA (177 Da) (Krishnan i in. 2013); diklofenak (296 Da) (Rosim i in. 2005); hydrokortyzon (363 Da) (Griffin i in. 1967); EPO (48.0 kDa) (Mitragotri i in. 1995) |
ALA – kwas aminolewulinowy, EPO – erytropoetyna, hGH – ludzki hormon wzrostu, MAL – aminolewulinian metylu.
Dostarczanie leków wspomagane laserem fraktalnym
Historia
Dostarczanie leków wspomagane laserem (LADD) po raz pierwszy opisano w 1988 roku; początkowo stosowano lasery w pełni ablacyjne, które usuwały całą warstwę rogową naskórka (Jacques i in. 1987). Koncepcję fraktalnej fototermolizy opracowano w 2004 roku – wykorzystuje ona skupione wiązki laserowe do tworzenia zestawów mikroskopijnych uszkodzeń w skórze, pozostawiając nienaruszone obszary pomiędzy nimi (Manstein i in. 2004). Pierwsze urządzenia działały na długościach fali nieablacyjnych, generując miejscowe krzepnięcie tkanek przy jednoczesnym zachowaniu warstwy SC (Laubach i in. 2006). W 2007 roku wprowadzono lasery fraktalne ablacyjne (AFXL). Poprzez tworzenie małych kanałów ablacyjnych w skórze AFXL zapewniły pozornie prosty i użyteczny sposób dostarczania leków do skóry i przez skórę (Hantash i in. 2007a; Haedersdal i in. 2010).
Systemy laserów fraktalnych
Systemy laserów fraktalnych obejmują zarówno urządzenia nieablacyjne (NAFL), jak i ablacyjne. Najpowszechniej stosowane systemy to lasery z itrowo-glinowym granatem domieszkowanym erbem (Er:YAG: AFXL; λ = 2940 nm), na dwutlenek węgla (CO2; AFXL; λ = 10 600 nm) oraz ze szkłem domieszkowanym erbem (NAFL; λ = 1530–1560 nm), wszystkie działające w zakresie widma absorpcji wody (>1000 nm). Zależne od długości fali różnice w absorpcji wody powodują znacznie różne odpowiedzi tkanek pomiędzy poszczególnymi urządzeniami. Działając w zakresie bliskiej podczerwoni, gdzie absorpcja wody jest umiarkowana, NAFL powodują miejscową denaturację tkanek z odkładaniem ciepła. Natomiast AFXL, emitujące w zakresie środkowej podczerwoni, gdzie absorpcja wody jest zwiększona, generują większe odkładanie energii i miejscowe parowanie tkanek. Histologiczną odpowiedź na leczenie NAFL i AFXL przedstawiono na ryc. 1.
AFXL
AFXL jest korzystną techniką dostarczania leków, ponieważ zapewnia przewidywalne, kontrolowane odpowiedzi tkanek i umożliwia szybkie, sterylne i jednoczesne leczenie dużych obszarów skóry (Hantash i in. 2007b; Taudorf i in. 2014). W dostarczaniu leków wspomaganym AFXL istnieją dwa główne parametry, które można dostosować dla danego lasera: gęstość i głębokość kanałów laserowych. Gęstość odpowiada ablowanej powierzchni skóry, która jest regulowana wielkością plamki i liczbą zastosowanych kanałów na jednostkę powierzchni skóry. Głębokość kanałów oznacza, jak daleko kanały laserowe sięgają w głąb skóry i jest kontrolowana głównie przez energię impulsu. Poprzez kalibrację gęstości i głębokości lasera możliwe jest (1) zwiększenie skumulowanej ilości leku w skórze w celu poprawy skuteczności klinicznej oraz (2) dostosowanie szybkości dostarczania leku, co można wykorzystać do skrócenia czasu inkubacji. W zależności od zastosowanej energii impulsu i długości fali resztkowe uszkodzenia termiczne mogą się różnić; lasery CO2 indukują większe strefy krzepnięcia niż lasery Er:YAG, ze względu na niższą absorbancję wody przy długości fali 10 600 nm (800 cm−1) (Marini i Krunic 2015) w porównaniu z 2940 nm (12 800 cm−1) (Walsh & Deutsch 1989). Chociaż znaczenie resztkowych uszkodzeń termicznych nie jest obecnie znane, krwawienie występuje rzadziej po leczeniu laserami CO2, co może okazać się korzystne dla dostarczania leków wspomaganego AFXL.
AFXL: koncepcje teoretyczne
Podstawową koncepcję skórnego dostarczania leków wspomaganego AFXL można zilustrować prawem dyfuzji Ficka, które opisuje dyfuzję pasywną przez ośrodek (strumień) jako
Najprostszy sposób opisania wpływu AFXL na dostarczanie leków polega na przyjęciu warunków stanu ustalonego ze stałym stężeniem leku w nośniku i znikomym stężeniem leku na dolnej granicy skóry właściwej. Strumień jest wówczas stały i można go opisać jako
Przy tych założeniach dostarczanie konkretnego leku zależy od czterech czynników: (1) gradientu stężeń (ΔC), (2) współczynnika podziału między nośnikiem a skórą (K), (3) dyfuzyjności w skórze (D) oraz (4) odległości dyfuzji (L) (Franz 1983). Poprzez usunięcie fragmentów SC dyfuzja leku jest ułatwiona dzięki utworzeniu bezpośredniego dostępu do komórkowego naskórka i skóry właściwej. Nad kanałami laserowymi podział (K) zachodzi zatem między nośnikiem a wodnistą, żywą skórą, co umożliwia lepsze dostarczanie związków hydrofilowych. Po opuszczeniu nośnika lek trafia bezpośrednio do skóry komórkowej, gdzie dyfuzyjność (D) jest wyższa niż w SC, co powoduje szeroką i szybką dystrybucję zarówno małych, jak i dużych cząsteczek wokół kanału. W przypadku celów terapeutycznych zlokalizowanych w głębszej skórze właściwej można zwiększyć głębokość kanałów laserowych, aby zminimalizować odległość dyfuzji (L), co teoretycznie ułatwia dostarczanie do głębszych warstw skóry.
AFXL: dostarczanie leków
AFXL z powodzeniem zwiększyło dostarczanie zdecydowanej większości dotychczas zbadanych leków, w tym zarówno cząsteczek lipofilowych, jak i hydrofilowych o masie cząsteczkowej od 177 do 13 300 Da. W badaniach przedklinicznych badane związki obejmowały ALA, MAL (Haedersdal i in. 2010, 2011, 2014; Haak i in. 2012a, 2016; Forster i in. 2010; Huth i in. 2016), imikwimod (Lee i in. 2011a), mebutat ingenolu (Erlendsson i in. 2015), diklofenak (Bachhav i in. 2011), metotreksat (Taudorf i in. 2015, 2016), 5-fluorouracyl (Wenande i in. 2016), prednizolon (Yu i in. 2010), kwas traneksamowy (Hsiao i in. 2015), tretynoinę (Chen i in. 2013), tetracyklinę (Chen i in. 2013), kwas askorbinowy (Hsiao i in. 2012), lidokainę (Bachhav i in. 2010a; Oni i Brown 2012), minoksydyl (Lee i in. 2014a), difencyprone (Lee i in. 2014a), mały interferujący RNA (siRNA) (Lee i in. 2014b) oraz polimerowe mikrocząstki zawierające acetonid triamcynolonu (Singhal i in. 2016).
Dostarczanie leków można regulować gęstością lasera, a akumulacja leku w skórze rośnie wraz z gęstością aż do punktu nasycenia, po którym dalsze wzmacnianie ustaje. Specyficzna zależność między gęstością lasera a odkładaniem się w skórze jest najlepiej poznana dla MAL: gęstość lasera do 5% pokrycia powoduje zwiększone wchłanianie, podczas gdy wyższe gęstości nie przynoszą dalszej poprawy (Haak i in. 2016).
MAL rozprzestrzenia się poziomo na odległość do 1,5 mm od pojedynczych otworów laserowych, co uzasadnia, dlaczego niskie gęstości lasera mogą być wystarczające (Haedersdal i in. 2010). Analogiczne wyniki potwierdzono dla innych małych leków, takich jak mebutat ingenolu (431 Da) (Erlendsson i in. 2015), diklofenak (296 Da) (Bachhav i in. 2011) i tretynoina (300 Da) (Chen i in. 2012). Obecnie gęstości powyżej 5% wydają się nieuzasadnione do stosowania w dostarczaniu leków wspomaganym AFXL, chociaż potrzebne są dalsze informacje na temat wpływu tego parametru na wzór dyfuzji skórnej i biodystrybucję (Haak i in. 2012b; Bachhav i in. 2010b).
Głębokość kanałów laserowych teoretycznie mogłaby być regulowana w celu celowania dostarczania do określonej, wcześniej ustalonej warstwy skóry. Jednak badania nie są zgodne co do zależności między głębokością kanałów a odkładaniem się leku. Podczas gdy zależne od głębokości wchłanianie opisano dla związków hydrofilowych, np. metotreksatu (logP −1,85), i lekko lipofilowych związków, np. prednizonu (logP 1,46) i diklofenaku (logP 1,90), bardziej hydrofobowe leki, takie jak lidokaina (logP 2,44), mebutat ingenolu (logP 2,51) i imikwimod (logP 2,7), nie wykazują takiej zależności. Opisywano, że płyn śródmiąższowy i czopy fibrynowe wypełniają kanały wkrótce po leczeniu laserowym, co prawdopodobnie uniemożliwia lekom i nośnikom wypełnienie głębszych części kanałów. Wykorzystanie głębokości kanałów może zatem zależeć od zdolności konkretnego leku do podziału i dyfuzji w ośrodku wypełniającym kanały, a różne metody aktywnego wypełniania kanałów są obecnie badane (Erlendsson i in. 2016; Waibel i in. 2016; Alexiades 2015). Obecnie jednak specyficzna zależność między głębokością kanałów laserowych a akumulacją leku pozostaje do wyjaśnienia dla poszczególnych leków.
Kliniczne zastosowania dostarczania leków z użyciem AFXL
Wykazano, że dostarczanie wspomagane AFXL zwiększa skuteczność leczenia miejscowego w różnych chorobach dermatologicznych, w tym rogowców słonecznych (AK), nieczerniakowego raka skóry (NMSC), słonecznego zapalenia warg, leczenia znieczulenia miejscowego, zmarszczek, blizn, gojenia ran, naczyniaków, bielactwa oraz infekcji skórnych, takich jak grzybica paznokci, brodawki i leiszmanioza (Vachiramon i in. 2016; Haedersdal i in. 2016; Park i in. 2016a; Gupta i Studholme 2016; Basnett i in. 2015; Ma i in. b.d.; Waibel i in. 2015). Główne wyniki dla najczęstszych wskazań podsumowano poniżej.
Zmiany nowotworowe
Większość dowodów na temat zmian dysplastycznych koncentruje się na PDT z aminolewulinianem metylu (MAL) w leczeniu AK, wykazując wyższą skuteczność AFXL w porównaniu z samą PDT. Randomizowane kontrolowane badania kliniczne podają wskaźniki wyleczenia AK na poziomie 87–92% dla PDT wspomaganej AFXL w porównaniu z 61–67% dla samej PDT po 3 miesiącach od leczenia (Choi i in. 2015a; Ko i in. 2014a; Togsverd-Bo i in. 2012).
Długoterminowa korzyść z PDT wspomaganej AFXL w porównaniu z konwencjonalną PDT jest podobnie potwierdzona w przypadku słonecznego zapalenia warg (85% vs. 29%) (Choi i in. 2015b) i choroby Bowena (79% vs. 45%) (Ko i in. 2014b). Przedłużoną remisję po PDT wspomaganej AFXL również opisywano – wskaźniki nawrotów wynosiły 8–10% po 12 miesiącach obserwacji w porównaniu z 22–27% przy konwencjonalnej PDT (Haedersdal i in. 2016). Oprócz poprawy skuteczności AFXL może skrócić czas inkubacji PDT, a wskaźniki wyleczenia AK po PDT wspomaganej AFXL z 2-godzinnym (77%) (Choi i in. 2015a) i 1,5-godzinnym (71,4%) (Song i in. 2015) czasem inkubacji są podobne jak w przypadku konwencjonalnej 3-godzinnej PDT (64,7–66%). Chociaż działania niepożądane występują częściej po leczeniu wspomaganym AFXL niż po samej PDT, zabiegi wydają się bezpieczne, a działania niepożądane są tolerowalne (Choi i in. 2015a, b; Ko i in. 2014a, b; Togsverd-Bo i in. 2012, 2015; Haak i in. 2015). U osób przyjmujących leki immunosupresyjne lub z obszarami ciężkich uszkodzeń słonecznych PDT wspomagana AFXL może dodatkowo zapewnić silniejszą terapię wymagającą mniejszej liczby cykli leczenia niż konwencjonalna PDT (Togsverd-Bo i in. 2015; Helsing i in. 2013).
W przeciwieństwie do leczenia AK nie ma wystarczających dowodów potwierdzających korzystny wpływ PDT wspomaganej AFXL w przypadku guzkowego raka podstawnokomórkowego (BCC), chociaż miejscowy 5% 5-fluorouracyl (5-FU) wspomagany AFXL w chorobie Bowena i powierzchownym BCC wykazał wstępny potencjał (Hsu i in. 2016). Mimo to zarówno 5-FU, jak i PDT wspomagane AFXL wymagają dalszej poprawy, aby można było zalecić je w leczeniu NMSC (Haak i in. 2015; Lippert i in. 2013). Ryciny 2 i 3 przedstawiają praktyczny, krok po kroku schemat PDT wspomaganej AFXL z użyciem MAL (ryc. 2) i 5-FU (ryc. 3) w leczeniu licznych AK.
Środki znieczulające
W kilku badaniach klinicznych wykazano, że AFXL zastosowane przed podaniem miejscowych środków znieczulających zapewnia znaczną, zgłaszaną przez pacjentów redukcję bólu w porównaniu z pozorną obróbką wstępną laserem (Meesters i in. 2016; Tian i in. 2016). Jako wskaźnik znaczenia składu nośnika odnotowano również większą korzyść z AFXL przy stosowaniu płynnego roztworu chlorowodorku artykainy z epinefryną (AHES) w porównaniu z miejscową lidokainą z prylokainą w kremie (Meesters i in. 2016).
Estetyka
Oprócz zapewnienia nowej strategii podawania, dostarczanie wspomagane laserem fraktalnym stwarza możliwość poprawy wyników leczenia z użyciem środków estetycznych i przeciwstarzeniowych (Alexiades 2015; Mahmoud i in. 2015; Shin i in. 2012a). Warto zauważyć, że miejscowe dostarczanie toksyny botulinowej typu A wspomagane AFXL zapewniło wyższą skuteczność kliniczną w leczeniu zmarszczek w porównaniu z dostarczaniem soli fizjologicznej z użyciem AFXL (Mahmoud i in. 2015). Lepsze wyniki po dostarczaniu kosmeceutyków z użyciem AFXL odnotowano również w leczeniu fotostarzenia, dyschromii i blizn potrądzikowych (Alexiades 2015). Dostarczanie środków estetycznych z użyciem AFXL pozostaje jednak nową metodą i potrzebne są dalsze badania, aby określić zarówno jej pełny potencjał, jak i bezpieczeństwo w tym wskazaniu.
Blizny
Wstępne dowody na temat miejscowego dostarczania leków wspomaganego AFXL w leczeniu blizn wydają się obiecujące (Ali i Al-Niaimi 2016). Odnotowano, że betametazon wspomagany AFXL zapewnia średnią 50% poprawę kliniczną w przypadku bliznowców opornych na leczenie (Cavalié i in. 2015), a poprawę wyglądu obejmującą lepszą teksturę blizny, zmniejszenie przerostu i dyschromię obserwowano w przypadku blizn przerostowych po dostarczeniu acetonidu triamcynolonu z użyciem AFXL (średnia poprawa 2,73 w skali 0–3) (Waibel i in. 2013). W przypadku blizn zanikowych łączone leczenie AFXL + polikwas L-mlekowy (PLLA) przyniosło według doniesień średnią poprawę kliniczną 2,18 (w skali 0–3) (Rkein i in. 2014), a poprawa po leczeniu AFXL + autologicznym osoczem bogatopłytkowym jest porównywalna z wstrzyknięciami śródskórnymi (Gawdat i in. 2014). Chociaż liczne typy blizn mogą odnieść korzyść z leczenia wspomaganego AFXL, w przyszłości potrzebne są jednak randomizowane kontrolowane badania kliniczne przed sformułowaniem zaleceń.
Grzybica paznokci
Wskazując na zwiększoną skuteczność LADD, miejscowe leczenie amorolfiną wspomagane AFXL w przypadku płytek paznokciowych zakażonych przez Trichophyton (T) rubrum, T. mentagrophytes i Epidermophyton floccosum wykazało 50% wskaźnik wyleczenia klinicznego i mikologicznego po 12 tygodniach od trzech sesji leczenia (Lim i in. 2014a). Niedawno dostarczanie terbinafiny wspomagane fraktalnym laserem CO2 przyniosło 92% wskaźnik ujemnych posiewów po 3 miesiącach i 80% po 6 miesiącach od trzech sesji leczenia (Bhatta i in. 2016). Podobnie jak w przypadku leczenia blizn, przyszłe randomizowane badania kontrolowane są potrzebne do potwierdzenia korzyści z dostarczania leków przeciwgrzybiczych z użyciem AFXL.
NAFL
Ze względu na słabszą absorbancję przez wodę NAFL nie tworzą bezpośredniego dostępu przez mikroporację, ale indukują cylindryczne strefy uszkodzeń termicznych, znane również jako strefy mikrotermiczne (MTZ; ryc. 1). MTZ sięgają do położonego poniżej naskórka i skóry właściwej, pozostawiając SC o niskiej zawartości wody stosunkowo nienaruszoną (Laubach i in. 2006; Alexiades-Armenakas i in. 2008; Ganti i Banga 2016). Podobnie jak w przypadku AFXL, głębokość i gęstość MTZ są parametrami regulowalnymi podczas leczenia NAFL (Kim i in. 2016) i mogą okazać się przydatne do kontroli LADD. Jednak badania zależności między ustawieniami lasera a wchłanianiem leku pozostają w początkowej fazie w przypadku NAFL.
Zwiększone wartości przeznaskórkowej utraty wody (TEWL) po NAFL wskazują na czasowe przerwanie funkcji barierowej skóry (Ganti i Banga 2016; Lim i in. 2014b; Kim i in. 2016). Mechanizmy, za pomocą których NAFL zwiększają dostarczanie leków miejscowych, pozostają jednak niejasne. Oprócz generowania MTZ poprzez bezpośredni efekt fototermiczny NAFL, możliwe teorie obejmują czasowe rozszerzenie międzykomórkowych przestrzeni skórnych przez falę fotomechaniczną (PW) z utworzeniem wakuoli naskórkowych i przerwaniem połączenia skórno-naskórkowego (Laubach i in. 2006; Ganti i Banga 2016; Lim i in. 2014b; Lee i in. 2002; Ruiz-Rodriguez i in. 2007). Obecnie jednak potrzebne są dalsze badania, zanim będzie można ostatecznie ustalić mechanizm działania dostarczania leków wspomaganego NAFL.
Dostarczanie leków z użyciem NAFL
W porównaniu z AFXL jak dotąd mniej badań analizuje przydatność NAFL jako strategii dostarczania leków. W warunkach przedklinicznych wykazano, że NAFL zwiększają miejscowe wchłanianie diklofenaku, bursztynianu sumatryptanu, ALA, imikwimodu, tretynoiny i peptydów (Ganti i Banga 2016; Lee i in. 2016). Ponadto badania kliniczne wskazały na korzyść NAFL w połączeniu z następującymi lekami: miejscową tretynoiną (Prens i in. 2013), bimatoprostem (Massaki i in. 2012), MAL (Ruiz-Rodriguez i in. 2007), ALA (Lim i in. 2014b), osoczem bogatopłytkowym (Shin i in. 2012b), takrolimusem (Chitvanich i in. 2016; Wolfshohl i in. 2016) oraz toksyną botulinową typu A (Fan i in. 2016). W perspektywie można przypuszczać, że połączone możliwości dostarczania leków i korzystny profil bezpieczeństwa NAFL otworzą nowe drogi dla fraktalnego LADD. Jednak to, czy NAFL jest tak samo skuteczne jak AFXL w zwiększaniu penetracji miejscowych leków przez skórę, pozostaje jeszcze do ustalenia.
Aspekty bezpieczeństwa
Dostarczanie wspomagane AFXL przerywa naturalną barierę skórną i zapewnia dostęp do żywej skóry i splotu brodawkowego (Oni i Brown 2012). Miejscowe reakcje skórne są często nasilone przez łączne działanie lasera i leków miejscowych, a bliski dostęp do układu naczyniowego może spowodować toksyczność układową oraz wprowadzenie zjadliwych patogenów z flory skórnej lub z niejałowych preparatów (Oni i Brown 2012; Togsverd-Bo i in. 2012). Preparaty miejscowe przeznaczone dla nieuszkodzonej skóry często zawierają składniki nieprzeznaczone do wnikania śródskórnego lub układowego. Chociaż ryzyka te są według doniesień znacznie niższe w porównaniu z zabiegami w pełni ablacyjnymi (Oni i in. 2013a; Zaleski-Larsen i Fabi 2016), wprowadzenie takich środków może spowodować niepożądaną toksyczność i potencjalne uczulenie immunologiczne, prowadzące do nadwrażliwości lub anafilaksji.
Zmniejszony wpływ NAFL na SC znacząco obniża nasilenie i czas trwania działań niepożądanych związanych z leczeniem (Hantash i Mahmood 2007). Chociaż profile bezpieczeństwa dostarczania leków wspomaganego NAFL i AFXL nie zostały jeszcze odpowiednio zbadane w bezpośrednim porównaniu, potencjalne zalety NAFL obejmują krótszy czas rekonwalescencji oraz zmniejszone pozapalne przebarwienia, rumień, tworzenie strupów i ból (Fan i in. 2016; Yang i Lee 2011). NAFL dodatkowo wiąże się z niższym ryzykiem infekcji, a w przeciwieństwie do AFFL przenikanie bakterii przez skórę po NAFL jest według doniesień porównywalne z tym w nieuszkodzonej skórze (Lim i in. 2014b). Przy podejmowaniu decyzji, którą technikę laserową zastosować podczas LADD, lepszy profil bezpieczeństwa NAFL należy jednak zbilansować z perspektywą niższej skuteczności w porównaniu z AFXL (Laubach i in. 2006; Prens i in. 2013).
Podsumowując, LADD należy wykonywać z ostrożnością i wydaje się właściwe rozważenie tej techniki wyłącznie w dobrze kontrolowanych warunkach, przy użyciu preparatów i dawek odpowiednich do wstrzyknięć miejscowych. Podczas wykonywania fraktalnego LADD osoby wykonujące zabieg muszą zwracać uwagę na znane działania niepożądane związane z laserem, objawy infekcji, reakcje nadwrażliwości, ryzyko wchłaniania układowego oraz możliwość wcześniej nieopisywanych zdarzeń niepożądanych. Czynniki wzrostu i osocze bogatopłytkowe są coraz częściej stosowane w celu skrócenia czasu rekonwalescencji po leczeniu AFXL, a to, czy sprzyjają one proliferacji nieprawidłowych komórek, pozostaje do zbadania; długoterminowe konsekwencje dostarczania wspomaganego AFXL są zatem obecnie nieznane i potrzebne są badania kliniczne w celu pełnej oceny profilu bezpieczeństwa łączenia z poszczególnymi lekami miejscowymi (Lee i in. 2011b; Ai i in. 2013).
Perspektywy
Pełny potencjał fraktalnego LADD nie został jeszcze zrealizowany. Dotychczas szereg powstających badań wykazuje, że AFXL zwiększa nie tylko skórne i przezskórne dostarczanie leków miejscowych, ale także przeciwciał terapeutycznych, makrocząsteczek, kwasów nukleinowych, alergenów, materiałów rusztowań, komórek, a także pomaga w dostarczaniu światła (Lee i in. 2013, 2014b; Yu i in. 2011; Oni i in. 2013b; Bachhav i in. 2013; Bach i in. 2012). Przeprowadzono pomyślną immunizację przy dostarczaniu szczepionek z owoalbuminą wspomaganym AFXL, a połączenie AFXL z innymi technikami dostarczania leków, takimi jak jonoforeza, elektroporacja i akustyczna fala ciśnieniowa, jest w trakcie opracowywania. Miejscowe stosowanie leków układowych, które wcześniej nie były dostarczane przez skórę, jest dodatkowo możliwe dzięki AFXL i NAFL, zapewniając nowe farmaceutyczne opcje leczenia i drogi podawania w terapii licznych chorób. Chociaż fraktalne LADD pozostaje nadal w początkowej fazie rozwoju, ma ono szansę stać się użytecznym, małoinwazyjnym systemem dostarczania leków – zarówno w dermatologii, jak i poza nią.
Najważniejsze wnioski
- Fraktalne lasery ablacyjne i nieablacyjne wspomagające dostarczanie leków (LADD) są coraz częściej stosowane w celu zwiększenia wchłaniania skórnego i wzmocnienia skuteczności klinicznej leków do stosowania miejscowego.
- W szczególności obecne dowody przedkliniczne i kliniczne potwierdzają zastosowanie lasera fraktalnego ablacyjnego (AFXL) w terapii fotodynamicznej rogowca słonecznego.
- Fraktalne LADD potencjalnie zwiększa siłę działania obecnie zatwierdzonych schematów leczenia miejscowego.
- Podczas wykonywania fraktalnego LADD osoby wykonujące zabieg muszą zwracać uwagę na nasilone miejscowe reakcje skórne, możliwość wchłaniania układowego, objawy infekcji, nadwrażliwość na składniki preparatu lekowego, a także nowe, wcześniej nieopisywane zdarzenia niepożądane.
Referencje krzyżowe
- Biofotonika
- Bezpieczeństwo pracy z laserami
- Przeznaskórkowe dostarczanie leków metodami ablacyjnymi (lasery i częstotliwość radiowa)
- Przeznaskórkowe dostarczanie leków a terapia fotodynamiczna
Bibliografia
Ai J-J, Zha W-F, Guo B, Song W-M. A randomized guinea pig study on external cell growth factors after fractional ultrapulsed CO2 laser therapy. J Cosmet Laser Ther. 2013;15(4):219–24.
Alexiades M. Randomized, double-blind, split-face study evaluating fractional ablative erbium:YAG laser-mediated trans-epidermal delivery of cosmetic actives and a novel acoustic pressure wave ultrasound technology for the treatment of skin aging, melasma, and acne scars. J Drugs Dermatol. 2015;14(11):1191–8.
Alexiades-Armenakas MR, Dover JS, Arndt KA. The spectrum of laser skin resurfacing: nonablative, fractional, and ablative laser resurfacing. J Am Acad Dermatol. 2008;58(5):719–37.
Ali FR, Al-Niaimi F. Laser-assisted drug delivery in dermatology: from animal models to clinical practice. Lasers Med Sci. 2016;31(2):373–81.
Alvarez-Figueroa MJ, Blanco-Méndez J. Transdermal delivery of methotrexate: iontophoretic delivery from hydrogels and passive delivery from microemulsions. Int J Pharm. 2001;215(1–2):57–65.
Ameri M, Kadkhodayan M, Nguyen J, et al. Human growth hormone delivery with a microneedle transdermal system: preclinical formulation, stability, delivery and PK of therapeutically relevant doses. Pharmaceutics. 2014;6(2):220–34.
Andrews S, Lee JW, Choi S-O, Prausnitz MR. Transdermal insulin delivery using microdermabrasion. Pharm Res. 2011;28(9):2110–8.
Bach D, Weiss R, Hessenberger M, et al. Transcutaneous immunotherapy via laser-generated micropores efficiently alleviates allergic asthma in Phl p 5-sensitized mice. Allergy. 2012;67(11):1365–74.
Bachhav Y, Summer S, Heinrich A, Bragagna T, Böhler C, Kalia Y. Effect of controlled laser microporation on drug transport kinetics into and across the skin. J Control Release. 2010a;146(1):31–6.
Bachhav YG, Summer S, Heinrich A, Bragagna T, Böhler C, Kalia YN. Effect of controlled laser microporation on drug transport kinetics into and across the skin. J Control Release. 2010b;146:31–6.
Bachhav YG, Heinrich A, Kalia YN. Using laser microporation to improve transdermal delivery of diclofenac: increasing bioavailability and the range of therapeutic applications. Eur J Pharm Biopharm. 2011;78(3):408–14.
Bachhav YG, Heinrich A, Kalia YN. Controlled intra- and transdermal protein delivery using a minimally invasive Erbium:YAG fractional laser ablation technology. Eur J Pharm Biopharm. 2013;84(2):355–64.
Baron ED, Harris L, Redpath WS, Shapiro H. Laser-assisted penetration of topical anesthetic in adults. 2014;139(4):1288–90.
Basnett A, Nguyen TA, Cannavino C, Krakowski AC. Ablative fractional laser resurfacing with topical paromomycin as adjunctive treatment for a recalcitrant cutaneous leishmaniasis wound. Lasers Surg Med. 2015;47(10):788–91.
Benson HAE. Transdermal drug delivery: penetration enhancement techniques. Curr Drug Deliv. 2005;2(1):23–33.
Bhatta AK, Keyal U, Huang X, Zhao JJ. Fractional carbon-dioxide (CO2) laser-assisted topical therapy for the treatment of onychomycosis. J Am Acad Dermatol. 2016;74(5):916–23.
Brown MB, Martin GP, Jones SA, Akomeah FK. Dermal and transdermal drug delivery systems: current and future prospects. Drug Deliv. 2006;13(3):175–87.
Cavalié M, Sillard L, Montaudié H, Bahadoran P, Lacour J-P, Passeron T. Treatment of keloids with laser-assisted topical steroid delivery: a retrospective study of 23 cases. Dermatol Ther. 2015;28(2):74–8.
Chen X, Shah D, Kositratna G, Manstein D, Anderson RR, Wu MX. Facilitation of transcutaneous drug delivery and vaccine immunization by a safe laser technology. J Control Release. 2012;159(1):43–51.
Chen W-Y, Fang C-L, Al-Suwayeh SA, Yang H-H, Li Y-C, Fang J-Y. Risk assessment of excess drug and sunscreen absorption via skin with ablative fractional laser resurfacing: optimization of the applied dose for postoperative care. Lasers Med Sci. 2013;28(5):1363–74.
Chitvanich S, Rerknimitr P, Panchaprateep R, Pongprutthipan M, Asawanonda P. Combination of non-ablative fractional photothermolysis and 0.1% tacrolimus ointment is efficacious for treating idiopathic guttate hypomelanosis. J Dermatolog Treat. 2016;27(5):456–60.
Choi SH, Kim KH, Song KH. Efficacy of ablative fractional laser-assisted photodynamic therapy with short-incubation time for the treatment of facial and scalp actinic keratosis: 12-month follow-up results of a randomized, prospective, comparative trial. J Eur Acad Dermatology Venereol. 2015a;29(8):1598–605.
Choi SH, Kim KH, Song K-H. Efficacy of ablative fractional laser-assisted photodynamic therapy for the treatment of actinic cheilitis: 12-month follow-up results of a prospective, randomized, comparative trial. Br J Dermatol. 2015b;173(1):184–91.
Doukas AG, Kollias N. Transdermal drug delivery with a pressure wave. Adv Drug Deliv Rev. 2004;56(5):559–79.
Elias PM, Menon GK. Structural and lipid biochemical correlates of the epidermal permeability barrier. Adv Lipid Res. 1991;24:1–26.
Erlendsson AM, Taudorf EH, Eriksson AH, et al. Ablative fractional laser alters biodistribution of ingenol mebutate in the skin. Arch Dermatol Res. 2015;307(6):512–22.
Erlendsson AM, Doukas AG, Farinelli WA, Bhayana B, Anderson RR, Haedersdal M. Fractional laser-assisted drug delivery: active filling of laser channels with pressure and vacuum alteration. Lasers Surg Med. 2016;48(2):116–24.
Fan X, Yin Y, Wang S, et al. Clinical assessment of the safety and effectiveness of nonablative fractional laser combined with transdermal delivery of botulinum toxin A in treating periocular wrinkles. Plast Reconstr Surg Glob Open. 2016;4(8):e1004.
Fang J-Y, Lee W-R, Shen S-C, Fang Y-P, Hu C-H. Enhancement of topical 5-aminolaevulinic acid delivery by erbium:YAG laser and microdermabrasion: a comparison with iontophoresis and electroporation. Br J Dermatol. 2004;151(1):132–40.
Forster B, Klein A, Szeimies R-M, Maisch T. Penetration enhancement of two topical 5-aminolaevulinic acid formulations for photodynamic therapy by erbium:YAG laser ablation of the stratum corneum: continuous versus fractional ablation. Exp Dermatol. 2010;19(9):806–12.
Franz TJ. Kinetics of cutaneous drug penetration. Int J Dermatol. 1983;22(9):499–505.
Fukushima K, Ise A, Morita H, et al. Two-layered dissolving microneedles for percutaneous delivery of peptide/protein drugs in rats. Pharm Res. 2011;28(1):7–21.
Ganti SS, Banga AK. Non-ablative fractional laser to facilitate transdermal delivery. J Pharm Sci. 2016;105(11):3324–32.
Gawdat HI, Hegazy RA, Fawzy MM, Fathy M. Autologous platelet rich plasma: topical versus intradermal after fractional ablative carbon dioxide laser treatment of atrophic acne scars. Dermatol Surg. 2014;40(2):152–61.
Gothelf A, Mir LM, Gehl J. Electrochemotherapy: results of cancer treatment using enhanced delivery of bleomycin by electroporation. Cancer Treat Rev. 2003;29(5):371–87.
Govil S. Transdermal drug delivery systems. In: Tyle P, editor. Drug delivery devices: fundamentals and applications. 1st ed. New York: Marcel Dekker; 1988. p. 385–420.
Griffin JE, Echternach JL, Price RE, Touchstone JC. Patients treated with ultrasonic driven hydrocortisone and with ultrasound alone. Phys Ther. 1967;47(7):594–601.
Gupta AK, Studholme C. Novel investigational therapies for onychomycosis: an update. Expert Opin Investig Drugs. 2016;25(3):297–305.
Haak CS, Farinelli WA, Tam J, Doukas AG, Anderson RR, Haedersdal M. Fractional laser-assisted delivery of methyl aminolevulinate: impact of laser channel depth and incubation time. Lasers Surg Med. 2012a;44(10):787–95.
Haak CS, Bhayana B, Farinelli WA, Anderson RR, Haedersdal M. The impact of treatment density and molecular weight for fractional laser-assisted drug delivery. J Control Release. 2012b;163(3):335–41.
Haak C, Togsverd-Bo K, Thaysen-Petersen D, et al. Fractional laser-mediated photodynamic therapy of high-risk basal cell carcinomas – a randomized clinical trial. Br J Dermatol. 2015;172(1):215–22.
Haak CS, Christiansen K, Erlendsson AM, et al. Ablative fractional laser enhances MAL-induced PpIX accumulation: impact of laser channel density, incubation time and drug concentration. J Photochem Photobiol B. 2016;159:42–8.
Haedersdal M, Sakamoto FH, Farinelli WA, Doukas AG, Tam J, Anderson RR. Fractional CO2 laser-assisted drug delivery. Lasers Surg Med. 2010;42(2):113–22.
Haedersdal M, Katsnelson J, Sakamoto FH, et al. Enhanced uptake and photoactivation of topical methyl aminolevulinate after fractional CO2 laser pretreatment. Lasers Surg Med. 2011;43(8):804–13.
Haedersdal M, Sakamoto FH, Farinelli WA, Doukas AG, Tam J, Anderson RR. Pretreatment with ablative fractional laser changes kinetics and biodistribution of topical 5-aminolevulinic acid (ALA) and methyl aminolevulinate (MAL). Lasers Surg Med. 2014;46(6):462–9.
Haedersdal M, Erlendsson AM, Paasch U, Anderson RR. Translational medicine in the field of ablative fractional laser (AFXL)-assisted drug delivery: a critical review from basics to current clinical status. J Am Acad Dermatol. 2016;74(5):981–1004.
Hantash BM, Mahmood MB. Fractional photothermolysis: a novel aesthetic laser surgery modality. Dermatol Surg. 2007;33(5):525–34.
Hantash BM, Bedi VP, Chan KF, Zachary CB. Ex vivo histological characterization of a novel ablative fractional resurfacing device. Lasers Surg Med. 2007a;39(2):87–95.
Hantash BM, Bedi VP, Kapadia B, et al. In vivo histological evaluation of a novel ablative fractional resurfacing device. Lasers Surg Med. 2007b;39(2):96–107.
Helsing P, Togsverd-Bo K, Veierød MB, Mørk G, Haedersdal M. Intensified fractional CO2 laser-assisted photodynamic therapy vs. laser alone for organ transplant recipients with multiple actinic keratoses and wart-like lesions: a randomized half-side comparative trial on dorsal hands. Br J Dermatol. 2013;169(5):1087–92.
Hsiao C-Y, Huang C-H, Hu S, et al. Fractional carbon dioxide laser treatment to enhance skin permeation of ascorbic acid 2-glucoside with minimal skin disruption. Dermatol Surg. 2012;38(8):1284–93.
Hsiao C-Y, Sung H-C, Hu S, Huang C-H. Fractional CO2 laser treatment to enhance skin permeation of tranexamic acid with minimal skin disruption. Dermatology. 2015;230(3):269–75.
Hsu SH, Gan SD, Nguyen BT, Konnikov N, Liang CA. Ablative fractional laser-assisted topical fluorouracil for the treatment of superficial basal cell carcinoma and squamous cell carcinoma in situ: a follow-up study. Dermatol Surg. 2016;42(9):1050–3.
Huth S, Marquardt Y, Amann PM, et al. Ablative non-sequential fractional ultrapulsed CO2 laser pretreatment improves conventional photodynamic therapy with methyl aminolevulinate in a novel human in vitro 3D actinic keratosis skin model. Exp Dermatol. May 2016: Epub ahead of print.
Jacques SL, McAuliffe DJ, Blank IH, Parrish JA. Controlled removal of human stratum corneum by pulsed laser. J Invest Dermatol. 1987;88(1):88–93.
Kim JH, Park HY, Jung M, Choi EH. Automicroneedle therapy system combined with topical tretinoin shows better regenerative effects compared with each individual treatment. Clin Exp Dermatol. 2013;38(1):57–65.
Kim JM, Kim WI, Ko HC, Kim MB, Kim BS. Epidermal barrier function changes after ablative and non-ablative fractional laser administration. J Eur Acad Dermatol Venereol. July 2016: Epub ahead of print.
Ko D-Y, Jeon S-Y, Kim K-H, Song K-H. Fractional erbium:YAG laser-assisted photodynamic therapy for facial actinic keratoses: a randomized, comparative, prospective study. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2014a;28(11):1529–39.
Ko DY, Kim KH, Song KH. A randomized trial comparing methyl aminolaevulinate photodynamic therapy with and without Er:YAG ablative fractional laser treatment in Asian patients with lower extremity Bowen disease: results from a 12-month follow-up. Br J Dermatol. 2014b;170(1):165–72.
Krishnan G, Grice JE, Roberts MS, Benson HAE, Prow TW. Enhanced sonophoretic delivery of 5-aminolevulinic acid: preliminary human ex vivo permeation data. Skin Res Technol. 2013;19(1):e283–9.
Laubach H-J, Tannous Z, Anderson RR, Manstein D. Skin responses to fractional photothermolysis. Lasers Surg Med. 2006;38(2):142–9.
Lee W, Shen S, Wang K, Hu C, Fang J. The effect of laser treatment on skin to enhance and control transdermal delivery of 5-fluorouracil. J Pharm Sci. 2002;91(7):1613–26.
Lee W-R, Shen S-C, Kuo-Hsien W, Hu C-H, Fang J-Y. Lasers and microdermabrasion enhance and control topical delivery of vitamin C. J Invest Dermatol. 2003;121(5):1118–25.
Lee W-R, Tsai R-Y, Fang C-L, Liu C-J, Hu C-H, Fang J-Y. Microdermabrasion as a novel tool to enhance drug delivery via the skin: an animal study. Dermatologic Surg. 2006;32(8):1013–22.
Lee W-R, Shen S-C, Fang C-L, Zhuo R-Z, Fang J-Y. Topical delivery of methotrexate via skin pretreated with physical enhancement techniques: low-fluence erbium:YAG laser and electroporation. Lasers Surg Med. 2008;40(7):468–76.
Lee W-R, Shen S-C, Al-Suwayeh SA, Yang H-H, Yuan C-Y, Fang J-Y. Laser-assisted topical drug delivery by using a low-fluence fractional laser: imiquimod and macromolecules. J Control Release. 2011a;153(3):240–8.
Lee YB, Lee KJ, Park HJ, Cho BK. Topical application of growth factors after carbon dioxide fractional laser therapy: a randomized controlled split-face study. J Cosmet Laser Ther. 2011b;13(1):38–40.
Lee W-R, Shen S-C, Al-Suwayeh SA, Yang H-H, Li Y-C, Fang J-Y. Skin permeation of small-molecule drugs, macromolecules, and nanoparticles mediated by a fractional carbon dioxide laser: the role of hair follicles. Pharm Res. 2013;30(3):792–802.
Lee W-R, Shen S-C, Aljuffali IA, Li Y-C, Fang J-Y. Erbium-yttrium-aluminum-garnet laser irradiation ameliorates skin permeation and follicular delivery of antialopecia drugs. J Pharm Sci. 2014a;103(11):3542–52.
Lee W-R, Shen S-C, Chen W-Y, Aljuffali IA, Suen S-Y, Fang J-Y. Noninvasive delivery of siRNA and plasmid DNA into skin by fractional ablation: erbium:YAG laser versus CO2 laser. Eur J Pharm Biopharm. 2014b;86(3):315–23.
Lee W-R, Shen S-C, Aljuffali IA, Lin Y-K, Huang C-W, Fang J-Y. Non-ablative fractional laser assists cutaneous delivery of small- and macro-molecules with minimal bacterial infection risk. Eur J Pharm Sci. 2016;92:1–10.
Levin G, Gershonowitz A, Sacks H, et al. Transdermal delivery of human growth hormone through RF-microchannels. Pharm Res. 2005;22(4):550–65.
Lim E-H, Kim H, Park Y-O, et al. Toenail onychomycosis treated with a fractional carbon-dioxide laser and topical antifungal cream. J Am Acad Dermatol. 2014a;70(5):918–23.
Lim HK, Jeong KH, Kim NI, Shin MK. Nonablative fractional laser as a tool to facilitate skin penetration of 5-aminolaevulinic acid with minimal skin disruption: a preliminary study. Br J Dermatol. 2014b;170(6):1336–40.
Lippert J, Smucler R, Vlk M. Fractional carbon dioxide laser improves nodular basal cell carcinoma treatment with photodynamic therapy with methyl 5-aminolevulinate. Dermatol Surg. 2013;39(8):1202–8.
Ma G, Wu P, Lin X, et al. Fractional carbon dioxide laser-assisted drug delivery of topical timolol solution for the treatment of deep infantile hemangioma: a pilot study. Pediatr Dermatol. 31(3):286–91.
Mahmoud BH, Burnett C, Ozog D. Prospective randomized controlled study to determine the effect of topical application of botulinum toxin A for crow’s feet after treatment with ablative fractional CO2 laser. Dermatol Surg. 2015;41(Suppl 1):S75–81.
Manstein D, Herron GS, Sink RK, Tanner H, Anderson RR. Fractional photothermolysis: a new concept for cutaneous remodeling using microscopic patterns of thermal injury. Lasers Surg Med. 2004;34(5):426–38.
Marini LG, Krunic AL. In: Katsambas A, editor. European handbook of dermatological treatments. 3rd ed. Berlin/Heidelberg: Springer Verlag; 2015.
Marro D, Kalia YN, Delgado-Charro MB, Guy RH. Optimizing iontophoretic drug delivery: identification and distribution of the charge-carrying species. Pharm Res. 2001;18(12):1709–13.
Massaki ABMN, Fabi SG, Fitzpatrick R. Repigmentation of hypopigmented scars using an erbium-doped 1550-nm fractionated laser and topical bimatoprost. Dermatol Surg. 2012;38(7 Pt 1):995–1001.
Meesters AA, Bakker MM, de Rie MA, Wolkerstorfer A. Fractional CO2 laser assisted delivery of topical anesthetics: a randomized controlled pilot study. Lasers Surg Med. 2016;48(2):208–11.
Mikolajewska P, Donnelly RF, Garland MJ, et al. Microneedle pre-treatment of human skin improves 5-aminolevulinic acid (ALA)- and 5-aminolevulinic acid methyl ester (MAL)-induced PpIX production for topical photodynamic therapy without increase in pain or erythema. Pharm Res. 2010;27(10):2213–20.
Mitragotri S, Blankschtein D, Langer R. Ultrasound-mediated transdermal protein delivery. Science. 1995;269(5225):850–3.
Morrow DIJ, Garland MJ, McCarron PA, Woolfson AD, Donnelly RF. Innovative drug delivery strategies for topical photodynamic therapy using porphyrin precursors. J Environ Pathol Toxicol Oncol. 2007;26(2):105–16.
Oni G, Brown SA, Kenkel JM. Can fractional lasers enhance transdermal absorption of topical lidocaine in an in vivo animal model? Lasers Surg Med. 2012;44(2):168–74.
Oni G, Rasko Y, Kenkel J. Topical lidocaine enhanced by laser pretreatment: a safe and effective method of analgesia for facial rejuvenation. Aesthetic Surg J. 2013a;33(6):854–61.
Oni G, Lequeux C, Cho M-J, et al. Transdermal delivery of adipocyte-derived stem cells using a fractional ablative laser. Aesthet Surg J. 2013b;33(1):109–16.
Pacini S, Gulisano M, Punzi T, Ruggiero M. Transdermal delivery of Clostridium botulinum toxin type A by pulsed current iontophoresis. J Am Acad Dermatol. 2007;57(6):1097–9.
Park S-M, Kim G-W, Mun J-H, et al. Fractional laser-assisted topical imiquimod 5% cream treatment for recalcitrant common warts in children: a pilot study. Dermatol Surg. September 2016a: Epub ahead of print.
Park JM, Jeong K-H, Bae MI, Lee S-J, Kim N-I, Shin MK. Fractional radiofrequency combined with sonophoresis to facilitate skin penetration of 5-aminolevulinic acid. Lasers Med Sci. 2016b;31(1):113–8.
Pathan IB, Setty CM. Chemical penetration enhancers for transdermal drug delivery systems. Trop J Pharm Res. 2009;8(2):173–9.
Paudel KS, Milewski M, Swadley CL, Brogden NK, Ghosh P, Stinchcomb AL. Challenges and opportunities in dermal/transdermal delivery. Ther Deliv. 2010;1(1):109–31.
Prens SP, de Vries K, Neumann HAM, Prens EP. Non-ablative fractional resurfacing in combination with topical tretinoin cream as a field treatment modality for multiple actinic keratosis: a pilot study and a review of other field treatment modalities. J Dermatolog Treat. 2013;24(3):227–31.
Rkein A, Ozog D, Waibel JS. Treatment of atrophic scars with fractionated CO2 laser facilitating delivery of topically applied poly-L-lactic acid. Dermatol Surg. 2014;40(6):624–31.
Rosim GC, Barbieri CH, Lanças FM, Mazzer N. Diclofenac phonophoresis in human volunteers. Ultrasound Med Biol. 2005;31(3):337–43.
Ruiz-Rodriguez R, López L, Candelas D, Zelickson B. Enhanced efficacy of photodynamic therapy after fractional resurfacing: fractional photodynamic rejuvenation. J Drugs Dermatol. 2007;6(8):818–20.
Sardesai NY, Weiner DB. Electroporation delivery of DNA vaccines: prospects for success. Curr Opin Immunol. 2011;23(3):421–9.
Shin M-K, Lee J-H, Lee S-J, Kim N-I. Platelet-rich plasma combined with fractional laser therapy for skin rejuvenation. Dermatol Surg. 2012a;38(4):623–30.
Shin M-K, Lee J-H, Lee S-J, Kim N-I. Platelet-rich plasma combined with fractional laser therapy for skin rejuvenation. Dermatol Surg. 2012b;38(4):623–30.
Singhal M, Del Río-Sancho S, Sonaje K, Kalia YN. Fractional laser ablation for the cutaneous delivery of triamcinolone acetonide from cryomilled polymeric microparticles: creating intraepidermal drug depots. Mol Pharm. 2016;13(2):500–11.
Song HS, Jung S-E, Jang YH, Kang HY, Lee E-S, Kim YC. Fractional carbon dioxide laser-assisted photodynamic therapy for patients with actinic keratosis. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2015;31(6):296–301.
Surber C, Davis AF. Bioavailability and bioequivalence dermatological formulations. In: Walters KA, editor. Dermatological and transdermal formulations. Boca Raton, FL: CRC Press; 2002. p. 401–74.
Taudorf EH, Haak CS, Erlendsson AM, et al. Fractional ablative erbium YAG laser: histological characterization of relationships between laser settings and micropore dimensions. Lasers Surg Med. 2014;46(4):281–9.
Taudorf E, Lerche C, Vissing A, et al. Topically applied methotrexate is rapidly delivered into skin by fractional laser ablation. Expert Opin Drug Deliv. 2015;12(7):1059–69.
Taudorf EH, Lerche CM, Erlendsson AM, et al. Fractional laser-assisted drug delivery: laser channel depth influences biodistribution and skin deposition of methotrexate. Lasers Surg Med. 2016;48(5):519–29.
Tian T, Luo Y, Jiang T, et al. Clinical effect of ablative fractional laser-assisted topical anesthesia on human skin: a randomized pilot study. J Cosmet Laser Ther. August 2016: Epub ahead of print.
Togsverd-Bo K, Haak CS, Thaysen-Petersen D, Wulf HC, Anderson RR, Hædersdal M. Intensified photodynamic therapy of actinic keratoses with fractional CO2 laser: a randomized clinical trial. Br J Dermatol. 2012;166(6):1262–9.
Togsverd-Bo K, Lei U, Erlendsson AM, et al. Combination of ablative fractional laser and daylight-mediated photodynamic therapy for actinic keratosis in organ transplant recipients – a randomized controlled trial. Br J Dermatol. 2015;172(2):467–74.
Treffel P, Panisset F, Humbert P, Remoussenard O, Bechtel Y, Agache P. Effect of pressure on in vitro percutaneous absorption of caffeine. Acta Derm Venereol. 1993;73(3):200–2.
Vachiramon V, Chaiyabutr C, Rattanaumpawan P, Kanokrungsee S. Effects of a preceding fractional carbon dioxide laser on the outcome of combined local narrowband ultraviolet B and topical steroids in patients with vitiligo in difficult-to-treat areas. Lasers Surg Med. 2016;48(2):197–202.
Waibel JS, Wulkan AJ, Shumaker PR. Treatment of hypertrophic scars using laser and laser assisted corticosteroid delivery. Lasers Surg Med. 2013;45(3):135–40.
Waibel JS, Mi Q-S, Ozog D, et al. Laser-assisted delivery of vitamin C, vitamin E, and ferulic acid formula serum decreases fractional laser postoperative recovery by increased beta fibroblast growth factor expression. Lasers Surg Med. 2015;48(3):238–44.
Waibel JS, Rudnick A, Nousari C, Bhanusali DG. Fractional ablative laser followed by transdermal acoustic pressure wave device to enhance the drug delivery of aminolevulinic acid: in vivo fluorescence microscopy study. J Drugs Dermatol. 2016;15(1):14–21.
Walsh JT, Deutsch TF. Er:YAG laser ablation of tissue: measurement of ablation rates. Lasers Surg Med. 1989;9(4):327–37.
Wenande E, Olesen UH, Nielsen MM, et al. Fractional laser-assisted topical delivery leads to enhanced, accelerated and deeper cutaneous 5-fluorouracil uptake. Expert Opin Drug Deliv. 2016;1–11.
Wolfshohl JA, Geddes ERC, Stout AB, Friedman PM. Improvement of erythema dyschromicum perstans using a combination of the 1,550-nm erbium-doped fractionated laser and topical tacrolimus ointment. Lasers Surg Med. 2016: Epub ahead of print.
Yang YJ, Lee G-Y. Treatment of striae distensae with nonablative fractional laser versus ablative CO2 fractional laser: a randomized controlled trial. Ann Dermatol. 2011;23(4):481–9.
You S-K, Noh Y-W, Park H-H, et al. Effect of applying modes of the polymer microneedle-roller on the permeation of L-ascorbic acid in rats. J Drug Target. 2010;18(1):15–20.
Yu J, Bachhav Y, Summer S, et al. Using controlled laser-microporation to increase transdermal delivery of prednisone. J Control Release. 2010;148:e71–3.
Yu J, Kalia DR, Kalia YN. Erbium:YAG fractional laser ablation for the percutaneous delivery of intact functional therapeutic antibodies. J Control Release. 2011;156(1):53–9.
Zaleski-Larsen LA, Fabi SG. Laser-assisted drug delivery. Dermatol Surg. 2016;42(8):919–31.