Photodynamic Therapy for Photodamaged Skin


Terapia fotodynamiczna w leczeniu skóry fotouszkodzonej

Ana Carolina Junqueira Ferolla i Maria Claudia Almeida Issa Ambulatorium Specjalistyczne, Barradas, São Paulo, Brazylia Katedra Medycyny Klinicznej – Dermatologii, Uniwersytet Federalny Fluminense, Praia de Icarai 139, 702 Niterói, RJ, Brazylia

Streszczenie

Terapia fotodynamiczna (PDT) to uznana metoda leczenia nieczerniakowego raka skóry (NMSC). Opiera się na reakcji fotochemicznej, która powoduje zniszczenie tkanki docelowej związane z reakcją zapalną. W ostatnich latach PDT jest wskazana w przypadku niektórych chorób skóry w dermatologii kosmetycznej, takich jak trądzik, hiperplazja gruczołów łojowych, trądzik różowaty i fotostarzenie. Chociaż mechanizm działania PDT w tych chorobach skóry nie jest do końca poznany, niektóre badania histologiczne wykazały przebudowę skóry właściwej indukowaną przez PDT w skórze fotouszkodzonej. W tym rozdziale omówimy fotostarzenie i leczenie za pomocą PDT, porównując przegląd literatury i doświadczenia autorów.

Słowa kluczowe  Terapia fotodynamicznaFotosensybilizatorNieczerniakowy rak skóryRogowacenie słoneczneRak podstawnokomórkowyChoroba BowenaSkóra fotouszkodzonaWłókna kolagenoweWłókna sprężystePrzebudowa skórySkóra właściwaStarzenieFotostarzenieFotoodmładzanieOdmładzanie

Wprowadzenie

Starzenie jest złożonym i wieloczynnikowym procesem, który zachodzi u wszystkich osób, pod wpływem czynników środowiskowych, hormonalnych i genetycznych, co prowadzi do funkcjonalnych i estetycznych zmian skóry. Fotostarzenie objawia się klinicznie zmarszczkami, szorstkością, suchością, wiotczeniem, plamami pigmentacyjnymi, teleangiektazjami, a w niektórych przypadkach zmianami przednowotworowymi i nowotworowymi (Ferolla 2007; Issa 2008; Gilchrest 1989).

PDT opiera się na reakcji fotochemicznej, która powoduje zniszczenie tkanki docelowej związane z reakcją zapalną. Do tej reakcji niezbędny jest środek fotosensybilizujący w tkance docelowej, źródło światła i tlen. Jest zatwierdzona do leczenia NMSC, w tym rogowacenia słonecznego (AK), raka podstawnokomórkowego (BCC) i choroby Bowena (rak płaskonabłonkowy – SCC in situ) (Issa i Patricia-Azulay 2010; Kalka i in. 2000; Szeimies i in. 1996a; Casas i in. 2001; Nestor i in. 2006). Dwoma głównymi fotosensybilizatorami są kwas aminolewulinowy (ALA) i aminolewulinian metylu (MAL), które zostały zatwierdzone do stosowania z diodą elektroluminescencyjną (LED) emitującą światło widzialne. PDT z ALA i światłem niebieskim jest bardzo dobrze wskazana w przypadku zmian powierzchownych, głównie AK. PDT z MAL i światłem czerwonym jest zalecana do leczenia zmian głębokich ze względu na lipofilowość MAL i głębszą penetrację światła czerwonego w skórze (Hurlimann i in. 1994; Szeimies i in. 1994, 1996b, 2002a, 2005; Fink-Puches i in. 1998; Salim i in. 2003; Lee i Kloser 2013; Babilas i in. 2005).

Globalna poprawa skóry wokół zmian AK po PDT zwróciła uwagę na nową możliwość leczenia fotostarzenia. W wielu badaniach klinicznych opisywano poprawę tekstury, pigmentacji, zmarszczek i wiotkości w obszarze kancerizacji pola leczonego za pomocą PDT (Nestor i in. 2006; Hurlimann i in. 1994; Szeimies i in. 1994, 1996b, 2002a, 2005; Fink-Puches i in. 1998; Salim i in. 2003; Lee i Kloser 2013; Babilas i in. 2005; Bruscino i Rossi 2010; Park i in. 2010; Issa i in. 2010; Shamban 2009; Bjerring i in. 2009; Almeida Issa i Piñeiro-Maceira 2009). Jednak dopiero w ostatnich latach niektóre badania histologiczne i immunohistochemiczne opisały czynniki zaangażowane w mechanizm odmładzania skóry indukowanego przez PDT (Issa i in. 2010; Almeida Issa i Piñeiro-Maceira 2009; Szeimies i in. 2012).

Inne wskazania poza rejestracyjne obejmują trądzik, trądzik różowaty, hiperplazję gruczołów łojowych, brodawki zwykłe, łuszczycę, ziarniniaka pierścieniowego, martwicę lipidową i grzybicę grzybiastą (Morton i in. 2013; Alster i Tanzi 2003; Calvazara-Pinton i in. 2010; Bissonnette i in. 2002; Szeimies i in. 2002b; Gold i Goldman 2004a).

Fotostarzenie

Pojęcie

Starzenie jest ciągłym procesem, który wpływa na funkcję skóry i jej wygląd. Starzenie chronologiczne wpływa na wszystkie narządy w podobny sposób, ale procesy środowiskowe (zewnątrzpochodne) i dziedziczne (wewnątrzpochodne) nakładają się na siebie, powodując starzenie skóry. Istnieją dowody na to, że procesy starzenia wewnątrz- i zewnątrzpochodnego mają, przynajmniej częściowo, wspólne mechanizmy biologiczne, biochemiczne i molekularne. Przewlekła ekspozycja na słońce została uznana za jedną z głównych szkód środowiskowych. Inne agresje środowiskowe, takie jak palenie tytoniu, wiatr i ekspozycja na czynniki chemiczne, również są zaangażowane w ten proces (Issa 2008).

Patogeneza

Promieniowanie UVB (290–300 nm) jest odpowiedzialne za oparzenia słoneczne, podczas gdy UVA (320–400 nm), które penetruje skórę głębiej, powoduje uszkodzenie włókien kolagenowych i sprężystych. Zarówno UVA, jak i UVB biorą udział w patogenezie raka skóry i fotostarzenia. Promieniowanie UV powoduje zmiany genetyczne i molekularne w komórkach naskórka, prowadząc do atypii komórkowej (Ferolla 2007; Issa 2008; Gilchrest 1989).

Odpowiedź na promieniowanie UV obejmuje złożone szlaki, które rozpoczynają się od receptorów powierzchni komórkowych aktywujących czynniki transkrypcyjne AP-1 i NF-kappaB. Czynniki te regulują syntezę cytokin i interleukin (IL-1, IL-6, IL-8, TNF-alfa) oraz metaloproteinaz, takich jak MMP-1, MMP-9, MMP-3 i MMP-10. Te cytokiny i interleukiny stymulują proces zapalny, a z drugiej strony pośredniczą w działaniu niektórych enzymów antyoksydacyjnych, równoważąc uszkodzenia. MMP-1 jest zwiększona w skórze fotouszkodzonej i odpowiada za rozpad kolagenu typu I i III na wysokocząsteczkowe fragmenty kolagenu, które zmieniają macierz zewnątrzkomórkową, hamując syntezę nowego kolagenu. MMP-9 rozkłada te fragmenty na mniejsze frakcje kolagenu, modyfikując relację między fibroblastami a macierzą zewnątrzkomórkową, co umożliwia neokolagenezę (Kang i in. 2001; Chung i in. 2001; Naderi-Hachtroudi i in. 2002; Dougherty i in. 1998; Fisher i in. 2002).

Kliniczne i histopatologiczne aspekty

Kliniczne objawy skóry fotouszkodzonej obejmują zmarszczki, szorstkość, suchość, przebarwienia, teleangiektazje, a w niektórych przypadkach zmiany przednowotworowe (rogowacenie słoneczne) i nowotworowe (BCC i SCC). W naskórku obserwuje się atypię komórkową, utratę polarności keratynocytów i zmniejszoną liczbę komórek Langerhansa. W skórze właściwej obserwuje się materiał eozynofilowy (elastoza słoneczna), a także grube i pofałdowane włókna sprężyste oraz cienkie i spłaszczone włókna kolagenowe (Ferolla 2007; Issa 2008; Gilchrest 1989; Kalka i in. 2000).

Leczenie

Leczenie fotostarzenia obejmuje miejscowe leki i kosmeceutyki, doustne nutraceutyki oraz zabiegi kosmetyczne. Peelingi chemiczne, mikronakłuwanie, przeznaskórkowe dostarczanie leków, lasery, toksyna botulinowa i wypełniacze to najważniejsze zabiegi w dermatologii estetycznej (omówione w innym rozdziale). Jeśli występują zmiany przednowotworowe i nowotworowe, konieczne jest inne podejście.

Korzyści z PDT w przypadku skóry fotouszkodzonej zostały zauważone podczas leczenia pola kancerizacji, gdy obserwowano poprawę tekstury, pigmentacji i zmarszczek. Protokół PDT dla skóry fotouszkodzonej jest bardzo zróżnicowany w literaturze – różna liczba sesji, stosowanie ALA lub MAL oraz różne źródła światła (niebieskie i czerwone diody elektroluminescencyjne (LED), intensywne światło pulsacyjne (IPL) i laser) (Issa 2008; Palm i Goldman 2011; Sanclemente i in. 2012; Bjerring i in. 2002; Karrer i in. 1999a; Dover i in. 2005; Alster i in. 2005; Alexiades-Armenakias i Gernemus 2003; Gold i in. 2006; Togsverd-Bo i in. 2012; Ruiz-Rodriguez i in. 2002).

Terapia fotodynamiczna

Pojęcie i mechanizm działania

Terapia fotodynamiczna opiera się na reakcji chemicznej aktywowanej przez światło, w obecności fotosensybilizatora w tkance docelowej, światła i tlenu. ALA i MAL są najważniejszymi stosowanymi fotosensybilizatorami. W rzeczywistości są to proleki, wchłaniane przez komórkę docelową, a następnie przekształcane w protoporfirynę IX (Pp IX) w cytoplazmie i mitochondriach (Ferolla 2007; Issa 2008; Gilchrest 1989; Issa i Patricia-Azulay 2010; Kalka i in. 2000; Szeimies i in. 1996a; Casas i in. 2001). Można stosować różne źródła światła, ale LED ze światłem czerwonym lub niebieskim (ryc. 1) jest najważniejszym źródłem do leczenia zmian przednowotworowych i nowotworowych. Selektywne zniszczenie tkanki docelowej następuje w wyniku reakcji chemicznej, w której środek fotosensybilizujący w tkance pochłania światło, ulega wzbudzeniu, a następnie przekazuje energię tlenowi. Ta sekwencja reakcji chemicznych sprzyja produkcji reaktywnych form tlenu (ROS), zwłaszcza tlenu singletowego, który jest cytotoksyczny dla komórek nowotworowych (Ferolla 2007; Issa 2008; Casas i in. 2001; Hurlimann i in. 1994; Szeimies i in. 1996b, 2005; Palm i Goldman 2011; Sanclemente i in. 2012; Bjerring i in. 2002; Karrer i in. 1999a; Dover i in. 2005; Alster i in. 2005; Alexiades-Armenakias i Gernemus 2003; Gold i in. 2006; Togsverd-Bo i in. 2012; Ruiz-Rodriguez i in. 2002). PDT powoduje reakcję zapalną, aktywując czynniki jądrowe kontrolujące ekspresję wielu genów cytokin i interleukin (IL-1, IL-2, IL-6, IL-10, czynnik martwicy nowotworów alfa – TNF-α) (Ferolla 2007; Issa 2008).

Źródła światła do terapii fotodynamicznej, w tym lampy LED czerwone i niebieskie
Ryc. 1 Źródła światła

Źródła światła

Dioda elektroluminescencyjna (LED): światło widzialne

PpIX wykazuje maksymalną absorpcję światła (pik Soreta) przy 405 nm (światło niebieskie) i słabsze pasmo absorpcji przy 635 nm (światło czerwone). Światło niebieskie jest lepiej wchłaniane, ale penetruje bardziej powierzchownie, około 1–2 mm. Światło czerwone penetruje około 4 mm i jest uważane za najlepszy wybór do leczenia głębszych zmian (rak). Zarówno światło niebieskie, jak i czerwone może być stosowane w przypadku zmian AK oraz do leczenia fotostarzenia (Issa 2008; Naderi-Hachtroudi i in. 2002; Palm i Goldman 2011; Sanclemente i in. 2012).

Inne źródła światła

Laser lub IPL mogą być stosowane do leczenia PDT, ale są to drogie urządzenia, które nie wykazują zalet w porównaniu z LED w leczeniu zmian AK. Z tego powodu są lepiej wskazane do fotoodmładzania i leczenia trądziku, ponieważ mogą działać bezpośrednio na naczynia, pigmenty i kolagen (Bjerring i in. 2002; Karrer i in. 1999a; Dover i in. 2005; Alster i in. 2005; Alexiades-Armenakias i Gernemus 2003; Gold i in. 2006; Togsverd-Bo i in. 2012; Ruiz-Rodriguez i in. 2002).

Fotosensybilizatory

Kwas aminolewulinowy (ALA)

W USA ALA został zatwierdzony przez FDA w 1999 roku w połączeniu ze światłem niebieskim do leczenia AK. Jest dostępny w postaci sztyftu o nazwie Levulan Kerastick (DUSA Pharmaceuticals) (ryc. 2), w roztworze zawierającym 20% ALA i 48% etanolu. Ten sztyft zawiera dwie szklane butelki. Jedna zawiera proszek ALA, a druga etanol (rozpuszczalnik). Butelki należy rozbić lekkim naciskiem ręki na tubę, którą następnie wstrząsa się, aby wymieszać proszek z rozpuszczalnikiem. Po wymieszaniu ALA jest gotowy do użycia za pomocą aplikatora na jednym z końców sztyftu.

Fotosensybilizatory stosowane w PDT: aplikator Levulan Kerastick z ALA oraz tuba kremu MAL Metvix
Ryc. 2 Fotosensybilizatory

Czas inkubacji ALA na skórze jest zróżnicowany w literaturze, ale do leczenia NMSC potrzeba co najmniej 3 godzin. W przypadku stosowania ALA do fotoodmładzania wystarcza 1 lub 2 godziny, ale zwykle konieczna jest więcej niż jedna sesja (Ferolla 2007).

Aminolewulinian metylu (MAL)

MAL jest estrem metylowym pochodnym ALA. Jest lipofilowy, dlatego charakteryzuje się lepszą przepuszczalnością przez błonę komórkową. Jest dobrze wskazany do leczenia NMSC, nie tylko zmian AK, ale także raków (BCC i choroby Bowena). W przypadku NMSC wymagany jest czas inkubacji wynoszący 3 godziny. Natomiast gdy MAL jest stosowany do odmładzania skóry, wystarcza 1 lub 2 godziny (Issa 2008; Issa i in. 2010).

W przeciwieństwie do ALA, MAL jest dystrybuowany na całym świecie, w tym w Brazylii. Jego nazwa handlowa to Metvix (Galderma) (ryc. 2), jest dostępny w tubie zawierającej 2 g kremu lipofilowego. W wielu krajach jest zatwierdzony do leczenia AK i BCC. W USA jest zatwierdzony do leczenia AK, a w Brazylii i niektórych innych krajach do leczenia AK, BCC i choroby Bowena. Wskaźnik wyleczeń MAL-PDT w przypadku AK wynosi od 70% do 100%, do 95% w przypadku powierzchownych raków podstawnokomórkowych, a 70–93% w przypadku choroby Bowena (Issa 2008; Issa i Patricia-Azulay 2010; Hurlimann i in. 1994; Szeimies i in. 2005; Fink-Puches i in. 1998; Salim i in. 2003).

Procedura

Protokół PDT jest dobrze ugruntowany w leczeniu NMSC. Czas inkubacji fotosensybilizatora wynosi 3 godziny z opatrunkiem okluzyjnym (ryc. 3). ALA ze światłem niebieskim jest zatwierdzony do leczenia AK, a MAL ze światłem czerwonym do leczenia AK, BCC i choroby Bowena. W przypadku zmian AK zalecana jest jedna sesja, a w przypadku BCC i choroby Bowena dwie sesje w odstępie 1 tygodnia. Protokół odmładzania jest bardzo zróżnicowany w literaturze pod względem przygotowania skóry, czasu inkubacji fotosensybilizatora, źródła światła i liczby sesji (Ferolla 2007; Issa 2008).

Cztery etapy procedury: (1) oczyszczanie skóry, (2) nakładanie fotosensybilizatora, (3) okluzja folią plastikową, (4) ochrona przed światłem podczas inkubacji
Ryc. 3 Etapy procedury: (1) oczyszczanie skóry; (2) nakładanie fotosensybilizatora; (3) okluzja folią plastikową; (4) ochrona przed światłem podczas czasu inkubacji

W standardowym protokole dla NMSC przed nałożeniem fotosensybilizatora należy wykonać lekkie łyżeczkowanie zmiany w celu przygotowania skóry. Ostatnio, aby zwiększyć penetrację fotosensybilizatora, oceniono inne metody, takie jak lasery ablacyjne i mikronakłuwanie. Ta technika nazywa się przeznaskórkowym dostarczaniem leków (TED). TED + PDT jest opcją leczenia fotostarzenia (omówiono w innym rozdziale „Przeznaskórkowe dostarczanie leków a terapia fotodynamiczna”) (Kassuga i in. 2012; Torezan i in. 2013).

MAL jest gotowy do nałożenia na obszar 10 mm wokół zmiany. ALA należy przygotować bezpośrednio przed użyciem, jak wyjaśniono wcześniej. Opatrunek okluzyjny utrzymuje się przez czas inkubacji fotosensybilizatora, aby zwiększyć penetrację i uniknąć ekspozycji na światło otoczenia przed upływem 3 godzin. Nadmiar leku usuwa się roztworem soli fizjologicznej przed naświetlaniem. Czas ekspozycji na światło zależy od użytej lampy. Po sesji należy poinformować pacjentów o konieczności unikania ekspozycji na słońce przez 48 godzin i stosowania kremu z filtrem po tym okresie. Można stosować zimne okłady i krem nawilżający. Można przepisać leki przeciwbólowe, ale należy unikać steroidów (Issa 2008).

Działania niepożądane

Działania niepożądane miejscowej PDT ograniczają się do leczonego obszaru i obejmują ból i uczucie pieczenia podczas naświetlania, trwające do 24–48 godzin po leczeniu. Rumień, obrzęk i strupy występują w pierwszym tygodniu (Issa 2008; Issa i Patricia-Azulay 2010; Kalka i in. 2000; Szeimies i in. 1996a; Casas i in. 2001; Nestor i in. 2006) (ryc. 4). Skóra złuszcza się po 3 dniach, ale całkowicie regeneruje się po 7–10 dniach. W obszarach pozatwarzowych złuszczanie i regeneracja rozpoczynają się później. Rumień może utrzymywać się przez 2–4 tygodnie na twarzy i do 3 miesięcy w obszarach pozatwarzowych. Dyschromia występuje bardzo rzadko, ale jeśli się pojawi, jest przemijająca. Opryszczka zwykła może wystąpić po 2 lub 3 dniach, dlatego u pacjentów z wywiadem opryszczki zaleca się profilaktykę przeciwwirusową. Zakażenie bakteryjne występuje rzadko, a profilaktyka antybiotykowa nie jest konieczna. Po leczeniu trądziku opisywano jałowe krosty (Ferolla 2007; Issa 2008).

(1) Rumień twarzy natychmiast po zabiegu PDT; (2) złuszczanie i suchość po 48 godzinach; (3) całkowita regeneracja po 8 dniach
Ryc. 4 (1) Rumień bezpośrednio po zabiegu; (2) łuski i suchość po 48 h; (3) całkowita regeneracja po 8 dniach

Terapia fotodynamiczna w fotoodmładzaniu

Możliwe zaangażowane mechanizmy

Działanie światła na skórę obejmuje złożone mechanizmy. Równowaga między uszkodzeniem skóry właściwej a indukcją naprawy wydaje się determinować efekt końcowy. Fotostarzenie jest mediowane przez bezpośrednią absorpcję promieniowania UV oraz reakcje fotochemiczne, w których pośredniczą ROS. Odgrywają one ważną rolę w patogenezie starzenia, a także uczestniczą w mechanizmie działania PDT (Issa 2008).

Ostatnio donoszono, że PDT może modulować ekspresję interleukin (IL-1, IL-2, IL-6, IL-10) w nowotworach i w prawidłowej tkance; niektóre z nich są również wytwarzane po ekspozycji na promieniowanie UV. Te interleukiny aktywują reakcję zapalną, powodując uszkodzenie tkanki, ale jednocześnie stymulują odpowiedź antyoksydacyjną, ograniczając uszkodzenia i umożliwiając naprawę skóry właściwej (Brenneisen i in. 2002; Karrer i in. 2003; Kolh i in. 2010).

Niektórzy autorzy donieśli o wzroście MMP 1 i 3 oraz zmniejszeniu kolagenu typu I w badaniu in vitro, w którym hodowlę fibroblastów z prawidłowej skóry i skóry z twardziną poddano PDT (ALA i światło czerwone). Wynik sugeruje przeciwtwardzinowe działanie PDT na skórę (Kolh i in. 2010). Ten efekt jest niepożądany w odmładzaniu skóry i stanowi powód do nowych badań oceniających możliwe mechanizmy zaangażowane w działanie PDT w odmładzaniu skóry.

Issa i in. (2008) badali wpływ MAL i światła czerwonego (dwie sesje) u pacjentów ze skórą fotouszkodzoną. Oceniali MMP (1, 3, 7, 9, 12), inhibitory MMP (TIMP 1, TIMP 2) oraz kolagen typu I i III. Donieśli o wzroście MMP-9 w pierwszych 3 miesiącach, a następnie o statystycznie istotnym wzroście kolagenu typu I po 6 miesiącach, mierzonym metodą morfometrii (Issa i in. 2010; Almeida Issa i Piñeiro-Maceira 2009). Autorzy doszli do wniosku, że MMP-9 rozkłada uszkodzony kolagen (zniszczony przez promieniowanie UV) i modyfikuje macierz zewnątrzkomórkową, umożliwiając fibroblastom syntezę nowego kolagenu typu I. Te wyniki histologiczne potwierdzają kliniczną poprawę tekstury, zmarszczek, pigmentacji i jędrności, obserwowaną po 3 miesiącach leczenia, z postępującą poprawą do 6 miesięcy.

Doniesienia kliniczne

Ruiz-Rodriguez i in. (2002) leczyli 17 pacjentów z różnym stopniem fotostarzenia i zmianami AK (łącznie 38 zmian) za pomocą dwóch sesji PDT z ALA w odstępie 1 miesiąca. Czas inkubacji ALA wynosił 4 godziny. Jako źródło światła stosowano IPL. Łącznie 33 zmiany AK uległy całkowitemu wyleczeniu w ciągu 3 miesięcy. Technika była dobrze tolerowana, a u wszystkich pacjentów uzyskano doskonałą globalną poprawę.

Gold i in. (2006) oceniali dziesięciu pacjentów z ciężkim fotostarzeniem i AK. Protokół PDT polegał na nałożeniu 20% roztworu ALA na twarz z czasem inkubacji 30 minut. Źródłem światła było IPL. Pacjenci przeszli trzy sesje leczenia w odstępie 1 miesiąca. Wskaźnik wyleczeń AK wyniósł 85%, a 90% pacjentów uzyskało globalną poprawę (tekstura, pigmentacja i rumień twarzy).

Alster i in. (2005) porównywali ALA-IPL i samo IPL w leczeniu fotostarzenia i donieśli o lepszym wyniku klinicznym przy ALA-IPL, bez zwiększenia działań niepożądanych. Marmur i in. (2005) donieśli o poprawie klinicznej i wzroście kolagenu typu I w skórze fotouszkodzonej po ALA-IPL.

Touma i Gilchrest (2003) porównywali różne czasy ekspozycji na światło i donieśli o poprawie fotostarzenia nawet przy krótkim czasie naświetlania. W innym badaniu Touma i in. (2004) oceniali stosowanie 40% mocznika przed PDT z ALA i światłem niebieskim, ale nie zaobserwowano znaczących efektów klinicznych.

Alexiades-Armenakias i in. (2003) donieśli o zastosowaniu lasera naczyniowego 585 nm po 3–18 godzinach inkubacji ALA u 35 pacjentów z AK. Oceniali 2561 zmian AK na twarzy, skórze głowy i kończynach. Wskaźnik wyleczeń wyniósł 99,9% po 10 dniach, 98,4% po 2 miesiącach i 90,1% po 4 miesiącach w przypadku twarzy i skóry głowy. Zmiany zlokalizowane na kończynach słabiej reagowały – całkowite wyleczenie po 2 miesiącach wyniosło 49,1%. Autorzy doszli do wniosku, że przy stosowaniu niepowodujących wybroczyn parametrów lasera barwnikowego w PDT można uzyskać dobry wskaźnik wyleczeń przy minimalnym dyskomforcie, krótkim okresie rekonwalescencji i doskonałych rezultatach estetycznych.

Palm i in. (2011) leczyli 18 pacjentów z fotostarzeniem za pomocą MAL-PDT, porównując światło niebieskie z czerwonym. Nie stwierdzono między nimi statystycznie istotnej różnicy.

Sanclemente i in. (2012) badali wyniki histopatologiczne po leczeniu PDT z MAL i światłem czerwonym i donieśli o wzroście ilości kolagenu i tkanki sprężystej, chociaż nie był on statystycznie istotny.

Ferolla i in. (2007) wykazali globalną kliniczną poprawę skóry (pigmentacja, drobne zmarszczki, wiotczenie, zmiany AK) po trzech sesjach ALA ze światłem czerwonym (ryc. 5). Czas inkubacji wynosił 2 godziny, a następnie naświetlano światłem czerwonym przez 20 minut. Badania histologiczne wykazały poprawę organizacji włókien kolagenowych (ryc. 6a, b).

Zdjęcia twarzy przed i po zabiegu, pokazujące poprawę 21 dni po dwóch sesjach ALA-PDT ze światłem czerwonym
Ryc. 5 Przed i 21 dni po dwóch sesjach ALA-PDT ze światłem czerwonym
(a) Niezorganizowane włókna kolagenowe przed leczeniem; (b) lepiej zorganizowane włókna kolagenowe po leczeniu; barwienie pikrozyryną w świetle spolaryzowanym, ×340
Ryc. 6 (a) Przed leczeniem: niezorganizowane włókna kolagenowe (pikrozyryna w świetle spolaryzowanym × 340). (b) Po leczeniu: lepiej zorganizowane włókna kolagenowe (pikrozyryna w świetle spolaryzowanym × 340)

Issa i in. (2008) oceniali odpowiedź terapeutyczną PDT na skórę fotouszkodzoną u 14 kobiet z AK i bez AK. Wykonano dwie sesje MAL ze światłem czerwonym w odstępie 30 dni. Czas inkubacji MAL wynosił 2 godziny w okluzji. Źródłem światła była lampa LED (Aktilite – Photocure) o dawce 37 J/cm2. Wyniki kliniczne obejmowały poprawę tekstury, pigmentacji i zmarszczek obserwowaną po 3 i 6 miesiącach obserwacji (ryc. 7). Po 6 miesiącach zmniejszenie wiotczenia skóry było bardziej widoczne (ryc. 8). Działania niepożądane obejmowały obrzęk, rumień i strupy. Autorzy oceniali również zmiany histologiczne i morfometryczne u wymienionych pacjentów i zaobserwowali statystycznie istotny wzrost liczby włókien kolagenowych i sprężystych, głównie 6 miesięcy po leczeniu (ryc. 9 i 10).

Zdjęcia przed i po zabiegu, pokazujące poprawę tekstury, pigmentacji i zmarszczek 6 miesięcy po dwóch sesjach MAL-PDT ze światłem czerwonym, dawka 37 dżuli na centymetr kwadratowy, 2-godzinna inkubacja MAL
Ryc. 7 Przed i 6 miesięcy po leczeniu (dwie sesje MAL-PDT) ze światłem czerwonym (dawka: 37 J/cm2). Czas inkubacji MAL: 2 h
Zdjęcia przed i po zabiegu, pokazujące zmniejszenie wiotczenia skóry twarzy 6 miesięcy po dwóch sesjach MAL-PDT ze światłem czerwonym, dawka 37 dżuli na centymetr kwadratowy, 2-godzinna inkubacja MAL
Ryc. 8 Przed i 6 miesięcy po leczeniu (dwie sesje MAL-PDT) ze światłem czerwonym (dawka: 37 J/cm2). Czas inkubacji MAL: 2 h
Mikrofotografie pokazujące elastoze słoneczną przed leczeniem i nowe włókna kolagenowe w skórze właściwej siateczkowej 3 miesiące po MAL-PDT, barwienie pikrozyryną ×400
Ryc. 9 Elastoza słoneczna przed leczeniem i nowe włókna kolagenowe w skórze właściwej siateczkowej, 3 miesiące po leczeniu MAL-PDT (pikrozyryna × 400)
Mikrofotografie włókien sprężystych: zbite i niezorganizowane przed leczeniem oraz zorganizowane 3 miesiące po MAL-PDT, barwienie orceiną ×400
Ryc. 10 Włókna sprężyste są zbite i niezorganizowane przed leczeniem, a zorganizowane 3 miesiące po leczeniu MAL-PDT (orceina × 400)

Le Pillouer-Prost i Cartier (2016) donieśli, że PDT jest skuteczną metodą leczenia fotostarzenia, poprawiającą drobne zmarszczki, szorstkość skóry i wiotkość. Uważają oni, że najlepszymi wskazaniami do fotoodmładzania za pomocą PDT są pacjenci z wywiadem znaczącej ekspozycji na słońce i licznymi zmianami AK.

Protokół leczenia (PDT w fotoodmładzaniu) i doświadczenie autorów

  1. Poinformuj pacjentów o korzyściach i ograniczeniach tej techniki.
  2. Wykonaj zdjęcia do późniejszego porównania.
  3. Zastosuj profilaktykę acyklowirem, jeśli pacjent ma w wywiadzie opryszczkę.
  4. Usuń makijaż, a następnie oczyść skórę alkoholowym roztworem chlorheksydyny.
  5. Wykonaj lekkie łyżeczkowanie zmian AK.
  6. Nałóż ALA lub MAL na obszar przeznaczony do leczenia. W przypadku stosowania MAL należy rozprowadzić cienką warstwę kremu na całym obszarze, zaleca się również nałożenie grubszej warstwy bezpośrednio na zmiany AK.
  7. Można zastosować opatrunek okluzyjny z folii plastikowej i papieru aluminiowego lub zrezygnować z niego. Czas inkubacji ALA lub MAL wynosi od 1 do 3 godzin.
  8. Jeśli AK są widoczne, lepiej zastosować okluzję przez 3 godziny przy jednej sesji lub przez 1–2 godziny przy dwóch lub trzech sesjach (odstęp 3–4 tygodni).
  9. LED jest skuteczniejsza niż IPL w przypadku zmian AK przy dłuższym okresie obserwacji.
  10. Przed rozpoczęciem naświetlania usuń opatrunek i nadmiar środka fotosensybilizującego.
  11. Czas ekspozycji na światło zależy od użytej lampy. Zazwyczaj urządzenie jest zaprogramowane do dostarczenia określonej dawki i wyłącza się automatycznie. W przypadku IPL lub lasera protokoły różnią się w zależności od urządzenia, jego natężenia promieniowania i fluencji.
  12. Zastosuj lek przeciwbólowy przed naświetlaniem i przez 24 godziny po nim, jeśli czas inkubacji wynosi 3 godziny.
  13. Unikaj ekspozycji na słońce przez 48 godzin. Po tym okresie zaleca się stosowanie kremu z filtrem UV.
  14. Wskazane jest stosowanie kremu nawilżającego i zimnych okładów z wody termalnej. Należy unikać kortykosteroidów, ale w razie konieczności można je zastosować.

Główne wnioski

  1. Działanie światła na skórę obejmuje złożone mechanizmy. Równowaga między uszkodzeniem skóry właściwej a indukcją naprawy wydaje się determinować efekt końcowy.
  2. Fotostarzenie jest mediowane przez bezpośrednią absorpcję promieniowania UV oraz reakcje fotochemiczne, w których pośredniczą ROS. Odgrywają one ważną rolę w etiopatogenezie fotostarzenia i uczestniczą w mechanizmie działania PDT.
  3. Protokoły PDT dla skóry fotouszkodzonej opisywane są z zastosowaniem ALA lub MAL oraz różnych źródeł światła: IPL, lasera i LED.
  4. Protokoły są zróżnicowane w literaturze: różne czasy inkubacji ALA lub MAL (od 30 minut do 3 godzin), z opatrunkiem okluzyjnym lub bez, różna liczba sesji (średnio 2–3) i odstępy między sesjami (2–4 tygodnie).
  5. Klinicznie obserwuje się globalną poprawę skóry, w tym poprawę tekstury, rogowacenia słonecznego, pigmentacji, zmarszczek i wiotczenia.
  6. Histologicznie obserwuje się poprawę organizacji włókien sprężystych i kolagenowych, ze statystycznie istotnym wzrostem liczby tych włókien w badaniu morfometrycznym.
  7. Możliwy mechanizm działania związany z fotoodmładzaniem obejmuje wzrost MMP-9 po leczeniu PDT, który modyfikuje macierz zewnątrzkomórkową, indukując przebudowę skóry właściwej z neokolagenezą.

Bibliografia

Alexiades-Armenakias MR, Gernemus RG. Laser-mediated photodynamic therapy of actinic keratosis. Arch Dermatol. 2003;139:1313–20.

Almeida Issa MC, Piñeiro-Maceira J, Farias, et al. Immunohistochemical expression of matrix metalloproteinases in photodamaged skin by photodynamic therapy. Br J Dermatol. 2009;161(3):647–53.

Alster TS, Tanzi EL. Photodynamic therapy with topical aminolevulinic acid and pulsed dye laser irradiation for sebaceous hyperplasia. J Drugs Dermatol. 2003;2:501–4.

Alster TS, Tanzi EL, Welsh EC. Photorejuvenation of facial skin with topical 20% 5-aminolevulinic acid and intense pulsed light treatment: a split-face comparison study. J Drugs Dermatol. 2005;4:35–8.

Babilas P, Karrer S, Sidoroff A, et al. Photodynamic therapy in dermatology: an update. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2005;21:142–9.

Bissonnette R, Tremblay J-F, Juzenas P, Boushira M, Lui H. Systemic photodynamic therapy with aminolevulinic acid induces apoptosis in lesional T lymphocytes of psoriatic plaques. J Invest Dermatol. 2002;119:77–83.

Bjerring P, Clement M, Heickendorff L, Lybecker H, Kiernan M. Dermal collagen production following irradiation by dye laser and broadband light source. J Cosmet Laser Ther. 2002;4:39–43.

Bjerring P, Christiansen K, Troilius A, et al. Skin fluorescence controlled photodynamic photorejuvenation. J Lasers Surg Med. 2009;41(5):327–36.

Brenneisen P, Sies H, Scharffetter-Kochanek K. Ultraviolet-B irradiation and matrix metalloproteinases: from induction via signaling to initial events. Ann N Y Acad Sci. 2002;973:31–43.

Bruscino N, Rossi R, Dindelli M, et al. Facial skin rejuvenation in a patient treated with photodynamic therapy for actinic keratosis. Dermatol Ther. 2010;23(1):86–9.

Calvazara-Pinton P, Arisi M, Sereni E, Ortel B. A critical reappraisal of off-label indications for topical photodynamic therapy with aminolevulinic acid and methylaminolevulinate. Rev Recent Clin Trials. 2010;5(2):112–6.

Casas A, Fukuda H, Di Venosa G, et al. Photosensitization and mechanism of cytotoxicity induced by the use of ALA derivatives in photodynamic therapy. Br J Cancer. 2001;85:279–84.

Chung JH, Seo JY, Choi HR, Lee MK, Youn CS, Rhie G, et al. Modulation of skin collagen metabolism in aged and photoaged human skin in vivo. J Invest Dermatol. 2001;117(5):1218–24.

Dougherty TJ, Gomer CJ, Henderson BW, Jori G, Kessel D, Korbelik M, et al. Photodynamic therapy. J Natl Cancer Inst. 1998;90(12):889–905.

Dover JS, Bhatia AC, Stewart B, Arndt KA. Topical 5-aminolevulinic acid combined with intense pulsed light in the treatment of photoaging. Arch Dermatol. 2005;141:1247–52.

Ferolla ACJ. Estudo da pele humana fotoenvelhecida após tratamento com terapia fotodinâmica associada ao ácido 5 delta aminolevulínico tópico: avaliação imunoistoquímica, do colágeno e do tecido elastic [TESE]. São Paulo: Faculdade de Medicina da Universidade de São Paulo; 2007.

Fink-Puches R, Soyer HA, Hofer A, et al. Long-term follow-up and histological changes of superficial nonmelanoma skin cancers treated with topical δ-aminolevulinic acid photodynamic therapy. Arch Dermatol. 1998;134:821–6.

Fisher GJ, Kang S, Varani J, Bata-Csorgo Z, Wan Y, Datta S, et al. Mechanisms of photoaging and chronological skin aging. Arch Dermatol. 2002;138(11):1462–70.

Gilchrest BA. Skin aging and photoaging: an overview. J Am Acad Dermatol. 1989;21:610–3.

Gold MH, Goldman MP. 5-aminolevulinic acid photodynamic therapy: where we have been and where we are going. Dermatol Surg. 2004;30:1077–84.

Gold MH, Bradshow VL, Boring MM, Bridges TM, Biron JA. Split face comparison of photodynamic therapy with 5-aminolevulinic acid and intense pulsed light versus intense pulsed light alone for photodamage. Dermatol Surg. 2006;32:795–801.

Hurlimann AF, Panavizzon RG, Burg A. Topical photodynamic treatment of skin tumours and dermatoses. Dermatology. 1994;3:327.

Issa MCA. Estudo Da Remodelação Dérmica Induzida Pela Terapia Fotodinâmica (MAL-TFD) Na Pele Fotodanificada [Tese]. Rio de Janeiro: Universidade Federal do Rio de Janeiro; 2008.

Issa MCA, Patricia-Azulay M. Terapia Fotodinâmica: revisão da literatura e documentação iconográfica. Anais Bras Dermatol. 2010;85(4):501–11.

Issa MCA, Pineiro-Maceira J, Vieira, et al. Photorejuvenation with topical methyl aminolevulinate and red light: a randomized, prospective, clinical, histopathologic, and morphometric study. Dermatol Surg. 2010;36:39–48.

Kalka K, Merk H, Mukhtar H. Photodynamic therapy in dermatology. J Am Acad Dermatol. 2000;42:389–413.

Kang S, Fisher GJ, Voorhees JJ. Photoaging: pathogenesis, prevention, and treatment. Clin Geriatr Med. 2001;17(4):643–59, v–vi.

Karrer S, Bäumler W, Abels C, Hohenleutner U, Landthaler M, Szeimies R-M. Long-pulse dye laser for photodynamic therapy: investigations in vitro and in vivo. Lasers Surg Med. 1999;25:51–9.

Karrer S, Bossierhoff AK, Weiderer P, Landthaler M, Szeimies RM. Influence of 5-aminolevulinic acid and red light on collagen metabolism of human dermal fibroblasts. J Invest Dermatol. 2003;120(2):325–31.

Kassuga LEBP, Issa MCA, Chevrand NS. Aplicação transepidérmica de medicamento associado a terapia fotodinâmica no tratamento de ceratoses actínicas. Surg Cosmet Dermatol. 2012;4(1):89–92.

Kolh E, Torezan LA, Landthaler M, Szeimies RM. Aesthetics effects of topical photodynamic therapy. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2010;24:1261–9.

Le Pillouer-Prost A, Cartier H. Photodynamic photorejuvenation: a review. Dermatol Surg. 2016;42(1):21–30.

Lee PK, Kloser A. Current methods for photodynamic therapy in the US: comparison of MAL/PDT and ALA/PDT. J Drugs Dermatol. 2013;12(8):925–30.

Marmur ES, Phelps R, Goldberg DJ. Ultrastructural changes seen after ALA–IPL photorejuvenation: a pilot study. J Cosmet Laser Ther. 2005;7(1):21–4.

Morton CA, Szeimies RM, Sidoroff A, et al. European guidelines for topical photodynamic therapy part 2: emerging indications: field cancerization, photorejuvenation and inflammatory/infective dermatoses. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2013;27(6):672–9.

Naderi-Hachtroudi L, Peters T, Brenneisen P, Meewes C, Hommel C, Razi-Wolf Z, et al. Induction of manganese superoxide dismutase in human dermal fibroblasts: a UV-B-mediated paracrine mechanism with the release of epidermal interleukin 1 alpha, interleukin 1 beta, and tumor necrosis factor alpha. Arch Dermatol. 2002;138(11):1473–9.

Nestor MS, Gold MH, Kauvar ANB, et al. The use of photodynamic therapy in dermatology: results of a consensus conference. J Drugs Dermatol. 2006;5:140–54.

Palm MD, Goldman MP. Safety and efficacy comparison of blue versus red light sources for photodynamic therapy using methyl aminolevulinate in photodamaged skin. J Drugs Dermatol. 2011;10(1):53–60.

Park MY, Sohn S, Lee ES, et al. Photorejuvenation induced by 5-aminolevulinic acid photodynamic therapy in patients with actinic keratosis: a histologic analysis. J Am Acad Dermatol. 2010;62(1):85–95.

Ruiz-Rodriguez R, Sanz-Sanchez T, Cordoba S. Photodynamic photorejuvenation. Dermatol Surg. 2002;28(8):742–4; discussion 744.

Salim A, Leman JA, McColl JH, et al. Randomized comparison of photodynamic therapy with topical 5-fluorouracil in Bowen’s disease. Br J Dermatol. 2003;148:539–43.

Sanclemente G, Correa LA, Garcia JJ, et al. Methyl aminolevulinate plus red light vs. placebo plus red light in the treatment of photodamaged facial skin: histopathological findings. Exp Dermatol. 2012;37(4):379–86.

Shamban AT. Current and new treatments of photodamaged skin. Facial Plast Surg. 2009;25(5):337–46.

Szeimies RM, Torezan LA, Niwa A, et al. Clinical, histopathological and immunohistochemical assessment of human skin field cancerization before and after photodynamic therapy. Br J Dermatol. 2012;16(1):150–9.

Szeimies R-M, Sassy T, Landthaler M. Penetration potency of topical applied δ-aminolevulinic acid for photodynamic therapy of basal cell carcinoma. Photochem Photobiol. 1994;59:73–6.

Szeimies R-M, Calzavara-Pinton PG, Karrer S, et al. Topical photodynamic therapy in dermatology. J Photochem Photobiol. 1996a;36:213–9.

Szeimies RM, Karrer S, Sauerwald A. Photodynamic therapy with topical application of 5-aminolevulinic acid in the treatment of actinic keratoses: an initial clinical study. Dermatology. 1996b;192:246–51.

Szeimies RM, Karrer S, Radakovic-Fijan S, Tanew A, Calzavara-Pinton PG, Zane C, et al. Photodynamic therapy using topical methyl 5-aminolevulinate compared with cryotherapy for actinic keratosis: a prospective, randomized study. J Am Acad Dermatol. 2002a;47:258–62.

Szeimies RM, Landthaler M, Karrer S. Non-oncologic indications for ALA-PDT. J Dermatolog Treat. 2002b;13 suppl 1:S13–8.

Szeimies RM, Morton CA, Sidoroff A, et al. Photodynamic therapy for non-melanoma skin cancer. Acta Derm Venereal. 2005;85:483–90.

Togsverd-Bo K, Haak CS, Thaysen-Petersen D, et al. Intensified photodynamic therapy of actinic keratoses with fractional CO2 laser: a randomized clinical trial. Erratum Br J Dermatol. 2012;167(2):461 [corrected to Hædersdal, M].

Torezan L, Chaves Y, Niwa A, Sanches JA, Festa-Neto C, Szeimies RM. A pilot split-face study comparing conventional methylaminolevulinate-photodynamic therapy (PDT) with microneedling-assisted PDT on actinically damaged skin. Dermatol Surg. 2013;39(8):1197–201.

Touma DJ, Gilchrest BA. Topical photodynamic therapy: a new tool in cosmetic dermatology. Semin Cutan Med Surg. 2003;22:124–30.

Touma D, Yaar M, Whitehead S, Konnikov N, Gilchrest BA. A trial of short incubation, broad-area photodynamic therapy for facial actinic keratoses and diffuse photodamage. Arch Dermatol. 2004;140(1):33–40.

This site uses cookies

We use cookies to collect information about how you use this site. We use this information to make the website work as well as possible and improve our services.