Daylight Photodynamic Therapy and Its Relation to Photodamaged Skin
Terapia fotodynamiczna z użyciem światła dziennego i jej związek z fotouszkodzeniami skóry
Beni Moreinas Grinblat Oddział Dermatologii, Hospital das Clínicas da Faculdade de Medicina da Universidade de São Paulo, São Paulo, Brazylia
Streszczenie
Terapia fotodynamiczna (PDT) z użyciem sztucznego światła czerwonego lub niebieskiego jest jedną z metod leczenia rogówca słonecznego oraz kancerogenezy polowej. W niniejszym rozdziale przedstawiamy nową odmianę terapii fotodynamicznej, w której źródłem światła jest naturalne światło dzienne. Metoda ta, nazywana daylight-PDT, jest bezpieczną, skuteczną i prawie bezbolesną formą leczenia cienkich postaci rogówca słonecznego, stanowiącą opcję dla pacjentów z licznymi zmianami chorobowymi.
Słowa kluczowe Terapia fotodynamiczna z użyciem światła dziennegoRogowiec słonecznyTerapia fotodynamicznaŚwiatło czerwoneŚwiatło niebieskieFotouszkodzeniaFotoodmładzanie
Wprowadzenie
Terapia fotodynamiczna z użyciem światła dziennego (DL-PDT) jest jedną z metod leczenia cienkich postaci rogówca słonecznego. Została opracowana przez Wiegella w 2006 roku (Wiegell i in. 2008), a od tego czasu na całym świecie opublikowano liczne badania na jej temat. Zasady działania DL-PDT są podobne jak w konwencjonalnej PDT: aktywacja fotosensybilizatorów prowadzi do powstawania reaktywnych form tlenu i śmierci komórek. Większość badań nad DL-PDT przeprowadzono z użyciem kremu z metyloaminolewulinianem (MAL) jako fotosensybilizatorem. MAL jest prolekiem, który wewnątrz komórki przekształca się w protoporfirynę IX (PpIX).
Protoporfiryna IX jest aktywowana przez światło widzialne, a w przypadku DL-PDT aktywację zapewnia światło widzialne z naturalnego spektrum światła słonecznego.
DL-PDT jest wskazana do leczenia cienkich postaci rogówca słonecznego (stopnie I i II według klasyfikacji Olsen (Olsen i in. 1991)), głównie u pacjentów z licznymi zmianami na skórze głowy i/lub twarzy.
Oprócz leczenia rogówców słonecznych, DL-PDT wydaje się poprawiać inne objawy fotouszkodzeń skóry, takie jak drobne zmarszczki i przebarwienia.
Terapia fotodynamiczna z użyciem światła dziennego
Przygotowanie do zabiegu
Nie istnieje specjalne przygotowanie przed zabiegiem terapii fotodynamicznej. Pacjenci powinni nadal codziennie stosować filtry przeciwsłoneczne.
Protokół zabiegu
Liczne badania oraz międzynarodowe stanowiska konsensusowe (Morton i in. 2015; Gilaberte i in. 2015; Grinblat i in. 2015a) określiły protokół terapii fotodynamicznej z użyciem światła dziennego (ryc. 1).
- Pierwszym krokiem jest przygotowanie skóry. Jego celem jest usunięcie łusek i strupów oraz zmatowienie powierzchni skóry w celu poprawy penetracji MAL. Najczęściej stosowaną metodą jest łyżeczkowanie całego obszaru poddawanego leczeniu, ale dostępne są też inne opcje, takie jak lekko ścierne podkładki czy mikrodermabrazja. Mikronakłuwanie oraz lasery ablacyjne mogą być stosowane z zachowaniem ostrożności, przy użyciu łagodnych parametrów zabiegowych.
- Na cały obszar poddawany zabiegowi należy nałożyć organiczny filtr przeciwsłoneczny przed przygotowaniem skóry lub po nim. Filtr o współczynniku SPF ≥ 30 musi blokować promieniowanie ultrafioletowe, aby zapobiec poparzeniom słonecznym podczas dwugodzinnej ekspozycji na światło dzienne.
- Aby zablokować wyłącznie promieniowanie UV, a nie światło widzialne potrzebne do aktywacji PpIX, należy stosować chemiczne filtry przeciwsłoneczne. Nie wolno używać filtrów zawierających filtry fizyczne, takie jak tlenek cynku czy dwutlenek tytanu, ponieważ odbijają one część światła widzialnego i mogą tym samym zmniejszać aktywację PpIX przez światło dzienne.
- Piętnaście minut po przygotowaniu skóry i nałożeniu filtra przeciwsłonecznego należy zastosować fotosensybilizator. Zaleca się nałożenie cienkiej warstwy na cały obszar poddawany leczeniu, a grubszą warstwę na zmiany rogówca słonecznego. Jak wspomniano wcześniej, większość opublikowanych badań przeprowadzono z użyciem MAL jako fotosensybilizatora; nie zaleca się przy tym stosowania opatrunku okluzyjnego. Zazwyczaj 1–2 g kremu z MAL wystarcza do pokrycia całej twarzy.
- Nie później niż 30 minut po nałożeniu MAL pacjent musi przebywać na świetle dziennym przez 120 minut. Musi przebywać na zewnątrz, ale może znajdować się w cieniu. W Brazylii zabieg można przeprowadzać przez cały rok, nawet zimą (Grinblat i in. 2016). Zaleca się unikać leczenia w bardzo pochmurne dni oraz, rzecz jasna, w czasie deszczu.
- Po zakończeniu naświetlania (dwugodzinnej ekspozycji na światło dzienne) należy usunąć MAL, a pacjent powinien unikać ekspozycji na słońce przez resztę dnia.
Postępowanie po zabiegu
Rumień po zabiegu jest zazwyczaj łagodny, a rutynowe stosowanie miejscowych kortykosteroidów nie jest zalecane. Pacjenci powinni nadal codziennie używać filtrów przeciwsłonecznych, wskazane jest również stosowanie nawilżających preparatów do skóry.
Działania niepożądane
DL-PDT zazwyczaj nie jest bolesna, a rumień po zabiegu ma zwykle łagodny przebieg. Pęcherze i strupy występują bardzo rzadko.
Dyskusja
Na temat DL-PDT opublikowano liczne badania przeprowadzone w różnych krajach, które wykazały podobne wyniki przy porównywaniu DL-PDT z konwencjonalną MAL-PDT w leczeniu cienkich postaci rogówca słonecznego. Główne zalety DL-PDT to:
- możliwość leczenia dużych obszarów skóry (twarzy i skóry głowy);
- brak konieczności używania specjalistycznego sprzętu podczas zabiegu;
- DL-PDT jest prawie bezbolesna.
Podczas konwencjonalnej terapii fotodynamicznej ból może być silny. Ból występuje, gdy w komórkach znajduje się duża ilość PpIX – w przypadku DL-PDT zjawisko to nie ma miejsca. Podczas leczenia DL-PDT dochodzi do ciągłej aktywacji niewielkich ilości porfiryny, nie następuje więc akumulacja PpIX w komórkach.
W badaniu australijskim (Rubel i in. 2014) porównano DL-PDT z konwencjonalną PDT, uzyskując podobne wyniki kliniczne. Jednak większość pacjentów oceniła DL-PDT jako znacznie mniej bolesną i preferowała tę formę leczenia.
Badanie australijskie wykazało podobne wyniki niezależnie od tego, czy DL-PDT przeprowadzano w słoneczny, czy pochmurny dzień. Z kolei badanie brazylijskie (Grinblat i in. 2015b) potwierdziło dobre efekty leczenia nawet podczas zimy. Konsensus latynoamerykański (Grinblat i in. 2015a) zaleca dwugodzinną ekspozycję na światło dzienne przy komfortowej temperaturze otoczenia.
Według większości autorów pojedynczy zabieg DL-PDT jest wystarczający, ale czasami wskazane jest wykonanie kolejnej sesji; zalecana jest trzymiesięczna przerwa przed drugim zabiegiem. Z naszego doświadczenia wynika, że pacjenci z nasilonymi fotouszkodzeniami skóry wymagają więcej niż jednej sesji.
Daylight-PDT jest zazwyczaj wskazana u pacjentów z licznymi cienkimi postaciami rogówca słonecznego (typy I i II). Ze względu na obejmowanie leczeniem całego obszaru zmienionego chorobowo, DL-PDT można uznać za metodę leczenia kancerogenezy polowej.
W 2016 roku Philipp-Dormston i współpracownicy opublikowali badanie dotyczące zastosowania DL-PDT w kancerogenezie polowej (Philipp-Dormston i in. 2016). Zdefiniowali oni kancerogenezę polową jako obszar skóry z fotouszkodzeniami i zmianami rogówca słonecznego. Według tych autorów DL-PDT jest skuteczna i może zapobiegać powstawaniu nowych zmian rogówca słonecznego na skórze fotouszkodzonej.
U naszych pacjentów po pojedynczym zabiegu MAL-DL-PDT z dwugodzinną ekspozycją na światło dzienne obserwujemy zmniejszenie liczby zmian rogówca słonecznego oraz poprawę stanu skóry fotouszkodzonej (jej tekstury i przebarwień) (ryc. 2 i 3).
DL-PDT a fotoodmładzanie
Oprócz leczenia licznych rogówców słonecznych, DL-PDT wydaje się poprawiać inne objawy fotouszkodzeń skóry.
Kohl i współpracownicy opublikowali badanie dotyczące fotodynamicznego odmładzania skóry. Autorzy zaobserwowali poprawę w zakresie hiperpigmentacji, drobnych zmarszczek oraz jędrności skóry po konwencjonalnej PDT z użyciem IPL, światła niebieskiego i czerwonego (Kohl i in. 2010). Issa i współpracownicy wykazali przebudowę skóry indukowaną przez konwencjonalną PDT, ze zwiększoną ekspresją metaloproteinazy 9 w skórze właściwej, a także kolagenu typu I (Issa i in. 2009). W 2010 roku ta sama grupa badawcza wykazała wzrost zawartości kolagenu i zmniejszenie ilości włókien sprężystych po konwencjonalnej MAL-PDT (Issa i in. 2010).
W 2015 roku grupa ekspertów opublikowała dane, zgodnie z którymi oprócz ustępowania i zapobiegania rogówcom słonecznym, większość badań po konwencjonalnej PDT wykazała poprawę tekstury skóry (jej szorstkości wyczuwalnej dotykiem), bladości skóry, zmarszczek, plamistych przebarwień, rumienia twarzy oraz elastozy (Philipp-Dormston i in. 2016).
W piśmiennictwie nie ma danych dotyczących fotoodmładzania z użyciem daylight-PDT, ale z naszego doświadczenia wynika, że u pacjentów leczonych tą metodą dochodzi do poprawy tekstury skóry. Jak wspomniano, opublikowano liczne badania na temat odmładzania skóry po konwencjonalnej PDT; w naszej praktyce obserwujemy poprawę drobnych zmarszczek również po DL-PDT, chociaż jest ona mniej wyraźna niż po konwencjonalnej terapii. Według niektórych autorów (Philipp-Dormston i in. 2016) terapia fotodynamiczna z użyciem światła dziennego może być uzupełniającą i wygodną opcją leczenia, stosowaną obok istniejących zabiegów odmładzających u pacjentów z aktynicznymi uszkodzeniami polowymi skóry.
Wnioski
DL-PDT jest bezpieczna, skuteczna i prawie bezbolesna, może być uznana za metodę pierwszego rzutu w leczeniu licznych cienkich postaci rogówca słonecznego. Oprócz doskonałego wskaźnika wyleczenia zmian rogówcowych, obserwuje się również poprawę tekstury skóry, przebarwień oraz drobnych zmarszczek.
Najważniejsze wnioski
- DL-PDT jest jedną z metod leczenia cienkich postaci rogówca słonecznego.
- DL-PDT charakteryzuje się podobną skutecznością jak konwencjonalna PDT w leczeniu rogówca słonecznego.
- DL-PDT jest prawie bezbolesna. Rumień i obrzęk są bardzo słabo wyrażone w porównaniu z konwencjonalną PDT.
- Przed nałożeniem fotosensybilizatora zaleca się zastosowanie chemicznego filtra przeciwsłonecznego.
- DL-PDT wydaje się poprawiać objawy fotouszkodzeń skóry.
Piśmiennictwo
Gilaberte Y, Aguilar M, Almagro M, Correia O, Guillén C, Harto A, Pérez-García B, Pérez-Pérez L, Redondo P, Sánchez-Carpintero I, Serra-Guillén C, Valladares LM. Spanish-Portuguese consensus statement on use of daylight-mediated photodynamic therapy with methyl aminolevulinate in the treatment of actinic keratosis. Actas Dermosifiliogr. 2015;106(8):623–31.
Grinblat B, Galimberti G, Chouela E, Sanclemente G, Lopez M, Alcala D, Torezan L, Pantoja G. Daylight-mediated photodynamic therapy for actinic damage in Latin America: consensus recommendations. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2016;32(2):81–7.
Grinblat BM, Festa Neto C, Sanches Jr JA, Szeimies RM, Oliveira AP, Torezan LA. Daylight photodynamic therapy for actinic keratoses in São Paulo, Brazil. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2015b;31:54–6.
Grinblat BM, Galimberti G, Pantoja G, Sanclemente G, Lopez M, Alcala D, Torezan L, Kerob D, Pascual T, Chouela E. Feasibility of daylight-mediated photodynamic therapy for actinic keratosis throughout the year in Central and South America: a meteorological study. Int J Dermatol. 2016;55(9):e488–93.
Issa MC, Piñeiro-Maceira J, Farias RE, Pureza M, Raggio Luiz R, Manela-Azulay M. Immunohistochemical expression of matrix metalloproteinases in photodamaged skin by photodynamic therapy. Br J Dermatol. 2009;161(3):647–53.
Issa MC, Piñeiro-Maceira J, Vieira MT, Olej B, Mandarim-de-Lacerda CA, Luiz RR, Manela-Azulay M. Photorejuvenation with topical methyl aminolevulinate and red light: a randomized, prospective, clinical, histopathologic, and morphometric study. Dermatol Surg. 2010;36(1):39–48.
Kohl E, Torezan LA, Landthaler M, Szeimies RM. Aesthetic effects of topical photodynamic therapy. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2010;24(11):1261–9.
Morton CA, Wulf HC, Szeimies RM, Gilaberte Y, Basset-Seguin N, Sotiriou E, Piaserico S, Hunger RE, Baharlou S, Sidoroff A, Braathen LR. Practical approach to the use of daylight photodynamic therapy with topical methyl aminolevulinate for actinic keratosis: a European consensus. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2015;29(9):1718–23.
Olsen EA, Abernethy ML, Kulp-Shorten C, Callen JP, Glazer SD, Huntley A, McCray M, Monroe AB, Tschen E, Wolf Jr JE. A double-blind, vehicle-controlled study evaluating masoprocol cream in the treatment of actinic keratoses on the head and neck. J Am Acad Dermatol. 1991;24:738–43.
Philipp-Dormston WG, Sanclemente G, Torezan L, Tretti Clementoni M, Le Pillouer-Prost A, Cartier H, Szeimies RM, Bjerring P. Daylight photodynamic therapy with MAL cream for large-scale photodamaged skin based on the concept of “actinic field damage”: recommendations of an international expert group. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2016;30(1):8–15.
Rubel DM, Spelman L, Murrell DF, See JA, Hewitt D, Foley P, Bosc C, Kerob D, Kerrouche N, Wulf HC, Shumack S. Daylight PDT with MAL cream as a convenient, similarly effective, nearly painless alternative to conventional PDT in actinic keratosis treatment: a randomised controlled trial. Br J Dermatol. 2014;171:1164–71.
Wiegell SR, Haedersdal M, Philipsen PA, Eriksen P, Enk CD, Wulf HC. Continuous activation of PpIX by daylight is as effective as and less painful than conventional photodynamic therapy for actinic keratoses: a randomized, controlled, single-blinded study. Br J Dermatol. 2008;158:740–6.