Actinic Cheilitis: Efficacy and Cosmetic Results


Cheilitis actinica: skuteczność i wyniki kosmetyczne

Marco Antônio de Oliveira A. C. Camargo Cancer Center, São Paulo, Brazylia

Streszczenie

Cheilitis actinica (AC) jest częstą chorobą wywoływaną długotrwałym narażeniem na promieniowanie słoneczne i jest uznawana za zmianę przednowotworową warg. AC może przekształcić się w raka płaskonabłonkowego (SCC) i dać przerzuty. Rak płaskonabłonkowy wargi powstający na tle AC ma większą skłonność do przerzutów niż jego postać skórna; wskaźniki przerzutów dla tej formy wahają się od 3% do 20%, jest to też najczęstszy nowotwór złośliwy jamy ustnej. AC dotyczy szczególnie osób o jasnej karnacji ze słabo pigmentowanymi dolnymi wargami. Całkowity 5-letni wskaźnik przeżycia wynosi mniej niż 75%. Leczenie jest trudne, ponieważ leczenie chirurgiczne może wiązać się z istotnymi działaniami niepożądanymi, podczas gdy procedury mniej inwazyjne mogą nie być równie skuteczne. Należy utrzymywać wysoką czujność kliniczną, biorąc pod uwagę złośliwy charakter tej choroby. Podkreślamy potrzebę regularnych kontroli, rygorystycznego badania klinicznego i dokładnej analizy patologicznej. W rozdziale omówiono skuteczność terapii fotodynamicznej (PDT) z użyciem metylu aminolewulinianu i kwasu 5-aminolewulinowego, czasy aplikacji, techniki przygotowania skóry, ból, wyniki kosmetyczne oraz zadowolenie pacjentów.

Słowa kluczowe  Cheilitis actinicaSłoneczne zapalenie wargiTerapia fotodynamicznaKwas 5-aminolewulinowyMetyl aminolewulinianWynik kosmetycznyRak wargiRak płaskonabłonkowy

Wstęp

Zrozumienie natury cheilitis actinica można osiągnąć poprzez badanie i refleksję nad komentarzami trzech dermatologów na jej temat, mianowicie Dubreuilha z 1896 roku, Freudenthala z 1926 roku i Suttona Jr. z 1896 roku (Heaphy i Ackerman 2000). Cheilitis actinica jest bardzo częstą chorobą warg (Dufresne i Curlin 1997). Ten groźny prekursor raka występuje szczególnie na dolnej wardze z powodu przewlekłego narażenia na światło słoneczne i aktywności na świeżym powietrzu u osób takich jak rybacy, rolnicy, pracownicy plażowi, golfiści i surferzy (Dufresne i Curlin 1997; Martins-Filho i in. 2011; Lucena i in. 2012; Ribeiro i in. 2014).

Podstawowe pojęcia

Cheilitis actinica, inaczej słoneczne zapalenie wargi, posiada wiele definicji klinicznych, od zmian złośliwych po stosunkowo łagodne opisy uszkodzonych przez słońce warg. Występowanie tej zmiany jest zależne od dawki promieniowania słonecznego (Tabela 1) i kumuluje się przez 5–20 lat narażenia na promieniowanie ultrafioletowe; wpływ mają także status immunologiczny (transplantacja narządów), wiek, predyspozycje genetyczne (xeroderma pigmentosum, porfiria skórna późna, bielactwo wątpliwo-oczne), leki (worykonazol), szerokość geograficzna (kraje blisko równika) oraz stosowanie ochrony warg (pomadka, filtr przeciwsłoneczny do warg) (Rogers i Bekic 1997; Savage i in. 2010; Lucena i in. 2012; Jadotte i Schwartz 2012a). W grę wchodzą także inne czynniki, takie jak tytoń, alkohol, zła higiena jamy ustnej i przewlekłe blizny w przebiegu tocznia rumieniowatego dyskowatego (Tabela 1) (Jadotte i Schwartz 2012a).

Tabela 1 Związek między różnymi czynnikami ryzyka w cheilitis actinica
Główne czynniki ryzykaMniejsze czynniki ryzyka
Predyspozycja genetycznaPalenie tytoniu
Pigmentacja skóryAlkoholizm
Historia narażenia na promieniowanie UVTransplantacja narządów
Toczeń dyskowaty
Przewlekłe blizny
Zła higiena jamy ustnej

Podobnie jak w przypadku rogowacenia słonecznego, dokładny wskaźnik transformacji do najczęstszego raka wargi, raka płaskonabłonkowego (SCC), nie jest znany, ale uważa się, że ryzyko względne jest 2,5 razy wyższe. SCC jest jednak najczęstszym rakiem jamy ustnej oraz nowotworem złośliwym głowy i szyi, z częstością występowania w Stanach Zjednoczonych na poziomie 1,8 na 100 000 mieszkańców (Ulrich i in. 2007). SCC jest uznawany za chorobę o niskiej agresywności i korzystnym rokowaniu, ponieważ ma tendencję do powolnego postępu. Szacuje się, że SCC występuje w 89% na dolnej wardze, w 3% na górnej wardze i w 8% w kącikach ust (Picascia i Robinson 1987).

Przy wczesnym rozpoznaniu wskaźnik wyleczeń wynosi 80–90%, a śmiertelność od 10% do 15%. Przerzuty występują u 3–20% przypadków; w tych przypadkach średnie 5-letnie przeżycie spada do 25% (Kwon i in. 2011; Lim i in. 2014).

Jak już wspomniano, AC występuje częściej na dolnej wardze. Istnieją dwie jej formy. Ostra postać jest rzadsza i występuje po długotrwałym narażeniu na światło słoneczne. Obrzęk i zaczerwienienie są charakterystyczne dla najłagodniejszych postaci. Silne przekrwienie, pękanie i owrzodzenia typują najcięższą postać. Czasami na brzegu czerwieni wargowej mogą pojawić się pęcherzyki. Pękają one, powodując powierzchowne erozje, i goją się od kilku dni do kilku tygodni (Nico i in. 2007).

Przewlekła postać AC zwykle objawia się lekkim łuszczeniem obejmującym cały obszar dolnej wargi aż do kącików i występuje we wszystkich porach roku. Łuszczenie nie zawsze jest jednolite, a niektóre obszary mogą wykazywać silniejszą hiperkeratozę niż inne (Picascia i Robinson 1987; Nico i in. 2007). Leukoplakia, łuskowata blaszka o papierowej fakturze wyczuwalnej przy badaniu palcem w rękawiczce, jest częstym objawem (Jadotte i Schwartz 2012a).

Mogą pojawić się zmiany barwy biało-szarej lub brązowej. Brzegi czerwieni wargowej tracą swoją zwykłą plastyczność, co można ocenić po pojawieniu się wyraźnych fałdów. Zmarszczki te są równoległe do siebie i prostopadłe do długiej osi wargi (Picascia i Robinson 1987; Nico i in. 2007).

Diagnostyka różnicowa (Tabela 2) AC obejmuje spektrum zaburzeń nowotworowych, zapalnych, wypryskowych i fotowrażliwych, a także kilka rzadkich, ale istotnych chorób (Picascia i Robinson 1987; Jadotte i Schwartz 2012b).

Tabela 2 Diagnostyka różnicowa cheilitis actinica
Schorzenie
Rak płaskonabłonkowy
Czerniak bezbarwnikowy
Toczeń rumieniowaty dyskowaty
Liszaj płaski jamy ustnej
Rak przerzutowy
Zapalenie wargi z komórek plazmatycznych
Cheilitis glandularis
Zapalenie kącików ust
Ziarniniakowe zapalenie wargi
Wypryskowe zapalenie wargi
Żywieniowe zapalenie wargi
Świądowe zapalenie wargi pochodzenia słonecznego
Sztuczne zapalenie wargi
Martwicza metaplazja śliniankowa
Zespół Sweeta

Ocena zmian dolnej wargi wywołanych promieniowaniem ultrafioletowym może być trudna, ponieważ aspekty kliniczne często nie odpowiadają ciężkości mikroskopowych zmian nabłonka. Gdy objawy kliniczne występują w dobrze odgraniczonym obszarze wargi, przypuszcza się, że najcięższe zmiany histologiczne występują właśnie w tym miejscu. Jednak AC często objawia się rozlanymi, słabo odgraniczonymi zmianami wzdłuż czerwieni wargowej, a wybór obszaru do biopsji wycinkowej w takich przypadkach może być wyzwaniem (Nico i in. 2007). Transformacja rakowa jest zwykle charakteryzowana przez stwardnienie, naciekanie lub owrzodzenia w obszarze uszkodzonym przez słońce (Samimi 2016). Czasami wymagane są dwie lub więcej biopsji. Obecnie refleksyjna mikroskopia konfokalna wydaje się być obiecującym narzędziem diagnostycznym w cheilitis actinica, ponieważ umożliwia nieinwazyjną ocenę w czasie rzeczywistym i in vivo (Ulrich i in. 2011).

Leczenie cheilitis actinica łagodzi objawy i poprawia wygląd kosmetyczny, ale co ważniejsze, zapobiega rozwojowi raka płaskonabłonkowego (Picascia i Robinson 1987).

Wermilionektomia skalpelem chirurgicznym jest jak dotąd najbardziej definitywną metodą leczenia cheilitis actinica, a następnie laser dwutlenku węgla (Nelson i in. 2007). Istnieją różne opcje leczenia cheilitis actinica; jednak bardzo często wiążą się one z upośledzającymi działaniami niepożądanymi (Sotiriou i in. 2008).

Metody leczenia stosowane w cheilitis actinica przedstawiono w Tabeli 3 (Robinson 1989; Dufresne i in. 2008; Lima Gda i in. 2010; Shah i in. 2010; Ulrich i in. 2011; Jadotte i Schwartz 2012b; Barrado Solís i in. 2015).

Tabela 3 Metody leczenia cheilitis actinica
Leczenie
Żel z diklofenakiem 3%
Krem z 5-fluorouracylem 5%
Krem z imikwimodem 5%
Laser dwutlenku węgla
Kriochirurgia
Dermabrazja
Elektrodesykacja z łyżeczkowaniem
Laser Er:YAG
Żel z mebutinianem ingenolu
Chirurgia (wycięcie skalpelem, wermilionektomia, chirurgia mikrograficzna Mohsa)
Peeling kwasem trójchlorooctowym

Opcje leczenia cheilitis actinica są zróżnicowane, a każda metoda ma zarówno wyraźne zalety, jak i wady. Każde leczenie można bezpiecznie przeprowadzić w warunkach ambulatoryjnych, chociaż każda opcja terapeutyczna wiąże się z różnymi potencjalnymi działaniami niepożądanymi. Niektóre z nich wymagają doświadczenia wykonującego. Niezależnie od wybranej metody terapeutycznej cheilitis actinica może nawracać. Istnieją skuteczne, ugruntowane metody leczenia cheilitis actinica. Każda metoda ma swoje własne ryzyko, korzyści i przewidywane następstwa. Aby określić leczenie z wyboru, należy wziąć pod uwagę wiek, choroby współistniejące, stan zdrowia psychicznego, wcześniejsze nowotwory i immunosupresję. Jeśli chodzi o obszar zmian, należy uwzględnić pojedyncze lub mnogie zmiany, ich lokalizację, rozległość, stwardnienie, a także zmiany owrzodziałe. Izolowane i dobrze odgraniczone zmiany można leczyć metodami destrukcyjnymi, takimi jak kriochirurgia, dermabrazja, elektrodesykacja z łyżeczkowaniem i lasery, podczas gdy rozległe obszary można w pełni leczyć metodami obejmującymi cały obszar, takimi jak diklofenak, 5-fluorouracyl, imikwimod, lasery, dermabrazja, mebutinian ingenolu, terapia fotodynamiczna, chirurgia lub peeling kwasem trójchlorooctowym, jak przedstawiono w Tabeli 3.

Terapię fotodynamiczną można stosować zarówno w przypadku zmian zlokalizowanych, jak i całej wargi.

Terapia fotodynamiczna

Mechanizm działania PDT

Terapia fotodynamiczna została wprowadzona jako metoda leczenia nabłonkowych nowotworów skóry, wykazując wysoką skuteczność i zadowalające wyniki w skórnym rogowaceniu słonecznym, powierzchownym raku podstawnokomórkowym i chorobie Bowena. Jeśli chodzi o cheilitis actinica, terapia fotodynamiczna jest uznawana za stosunkowo nową opcję terapeutyczną stosowaną poza oficjalnymi wskazaniami (Rossi i in. 2008).

Zaletami PDT są wysoka skuteczność i tolerancja w połączeniu z doskonałymi wynikami kosmetycznymi (Morton i in. 2008; Sotiriou i in. 2011). Ponieważ warga jest obszarem wrażliwym pod względem kosmetycznym, metody leczenia cheilitis actinica muszą uwzględniać wyniki kosmetyczne (Morton i in. 2008; Sotiriou i in. 2011; Calzavara-Pinton i in. 2013).

Mimo to PDT w cheilitis actinica nie jest bardzo powszechna: istnieje tylko kilka serii przypadków i badań opisujących zastosowanie i skuteczność tej metody w leczeniu cheilitis actinica. W większości z nich wynik leczenia oceniano wyłącznie na podstawie badania klinicznego (Sotiriou i in. 2010).

Wskazania i przeciwwskazania do PDT

Poza wskazaniami rejestracyjnymi zastosowanie PDT w cheilitis actinica jest słabo udokumentowane i opiera się na indywidualnych opisach przypadków lub małych seriach przypadków, a nieliczne przeprowadzone randomizowane badania kliniczne obejmowały małą liczbę pacjentów z krótkim okresem obserwacji. Wszyscy autorzy zgodzili się, że wynik kosmetyczny był doskonały, a tolerancja akceptowalna u większości pacjentów (Calzavara-Pinton i in. 2013). W jednym badaniu wyniki kosmetyczne zostały ocenione przez badaczy jako doskonałe w 81,8% przypadków (Sotiriou i in. 2010).

Jeśli brany jest pod uwagę wyłącznie wynik kosmetyczny, PDT zapewnia pozytywne efekty kosmetyczne, jak zaobserwowali badacze w porównaniu z konwencjonalnymi metodami leczenia.

Owrzodzenia, guzkowatość, atrofia, krwawienie, nieostre odgraniczenie i kruchość (szczególnie długotrwała) wskazują na proces złośliwy (Jadotte i Schwartz 2012a; Yazdani Abyaneh i in. 2015). W takich przypadkach obowiązkowa jest biopsja, a PDT należy unikać do czasu wyjaśnienia histopatologicznego.

Wszystkie badania mają charakter opisowych serii bez grup kontrolnych. Należy również wziąć pod uwagę obciążenie wynikające z tendencji do zgłaszania i publikowania serii z pozytywnymi wynikami. Ponadto stosowano różne parametry leczenia, a długość okresów obserwacji była bardzo zróżnicowana. Odpowiedzi kliniczne były oceniane subiektywnie przez niezaślepionych badaczy; histologiczne potwierdzenie wyleczenia uzyskano tylko u połowy badanych (Yazdani Abyaneh i in. 2015).

Co więcej, wyniki są zwykle oparte na ocenie wizualnej bez kontrolowanych parametrów, takich jak badanie histopatologiczne i/lub nieinwazyjne procedury obrazowe (Calzavara-Pinton i in. 2013).

Czynniki te doprowadziły do szerokiego przedziału odpowiedzi klinicznych i wskaźników wyleczeń histologicznych. Istnieje potrzeba randomizowanych badań kontrolnych z długotrwałą obserwacją, aby ocenić kliniczną i histologiczną odpowiedź cheilitis actinica na PDT. Potrzebne są również dalsze badania w celu określenia optymalnej liczby sesji leczenia i technik ich przeprowadzania (Yazdani Abyaneh i in. 2015).

PDT: stosowanie i dawkowanie

PDT jest nieinwazyjnym i precyzyjnie ukierunkowanym leczeniem. Pacjenci są przygotowywani do PDT najpierw poprzez delikatne usunięcie łusek i strupów z warg (Ryc. 1).

Cheilitis actinica dolnej wargi, z łuszczeniem się uszkodzonej przez słońce czerwieni wargowej przed przygotowaniem
Ryc. 1 Cheilitis actinica w obrębie dolnej wargi

Procedura obejmuje miejscowe nakładanie środków fotouczulających, najczęściej 20% kwasu 5-aminolewulinowego (ALA) lub 16% kremu z metylem 5-aminolewulinianem (MAL), na wargę (Ryc. 2).

Nakładanie kremu z metylem aminolewulinianem (MAL) na dolną wargę
Ryc. 2 Nakładanie preparatu MAL na dolną wargę

Obszar jest poddawany okluzji (Ryc. 3 i 4) przez ustalony czas 3 godzin, po czym stosuje się naświetlanie światłem widzialnym (zwykle czerwonym lub niebieskim), co prowadzi do powstawania reaktywnych form tlenu, które z kolei powodują miejscowe zniszczenie tkanki (Barrado Solís i in. 2015; Choi i in. 2015).

Okluzja dolnej wargi taśmą klejącą po nałożeniu kremu z metylem aminolewulinianem
Ryc. 3 Okluzja preparatu MAL na dolnej wardze za pomocą taśmy klejącej
Opatrunek chroniący przed światłem nałożony na dolną wargę na trzy godziny
Ryc. 4 Opatrunek chroniący przed światłem przez 3 godziny

Terapia fotodynamiczna światłem dziennym (DA-PDT) jest nową metodą, w której aktywacja miejscowego środka fotouczulającego jest wywoływana przez ekspozycję na naturalne światło dzienne bez konieczności wstępnej okluzji. W dwóch badaniach obejmujących 12 pacjentów zastosowanie DA-PDT wykazało korzyści w postaci zmniejszenia poziomu bólu (Levi i in. 2013; Fai i in. 2015).

Nie ma szczegółowych danych dokładnie opisujących wynik kosmetyczny wargi leczonej terapią fotodynamiczną. Z naszego doświadczenia obserwujemy ogólną rewitalizację wargi z młodszym wyglądem (Ryc. 5 i 6), jednolitym kolorem, lepiej odgraniczonym przejściem czerwieni wargowej, miękkim i cieńszym nabłonkiem oraz mniejszym łuszczeniem.

Dolna warga z cheilitis actinica przed terapią fotodynamiczną
Ryc. 5 Dolna warga przed terapią fotodynamiczną
Dolna warga po terapii fotodynamicznej, z odmłodzonym wyglądem i jednolitym kolorem
Ryc. 6 Dolna warga po terapii fotodynamicznej

PDT: działania niepożądane i postępowanie z nimi

Ból i uczucie pieczenia podczas naświetlania występują zawsze w różnym nasileniu. Mogą pojawić się obrzęk, rumień, pęcherzyki, krwotoczne strupy, świąd, erozje, parestezje, łuszczenie i łagodna suchość. Reakcje te ustępują 5–14 dni po leczeniu, a zimne, suche powietrze pomaga w kontroli bólu (Sotiriou i in. 2010; Yazdani Abyaneh i in. 2015). Po PDT następuje selektywne zniszczenie niezdrowej tkanki, wzrasta miejscowa odpowiedź immunologiczna, a krótkotrwałe leczenie oferuje zalety w postaci minimalnego rumienia, zmniejszonego ryzyka bliznowacenia i odnowy nabłonka skóry (Alexiades-Armenakas 2007; Kodama i in. 2007; Sotiriou i in. 2008; Rossi i in. 2008; Castaño i in. 2009).

Konwencjonalna PDT w cheilitis actinica została opisana w wielu publikacjach, z klinicznymi i histologicznymi wskaźnikami wyleczeń wahającymi się od 47% do 100%. Ta szeroka zmienność skuteczności może być częściowo wyjaśniona różnymi projektami badań, w tym różnicami w biochemicznych punktach końcowych, źródłach światła i okresach obserwacji (Levi i in. 2013; Kim i in. 2013). Pomimo obserwowanych wyników klinicznych ważne jest, aby pamiętać o znacznie wyższych histologicznych wskaźnikach nawrotów (Sotiriou i in. 2010). Nieodpowiednie wchłanianie środka fotouczulającego, spowodowane rozcieńczeniem przez ślinę i szybką regeneracją nabłonka błony śluzowej w porównaniu ze skórą, może skutkować niższą skutecznością leczenia. PDT jest obiecującą opcją leczenia popartą doskonałym wynikiem kosmetycznym po leczeniu, wymagającą jednak dalszych badań (Kim i in. 2013; Yazdani Abyaneh i in. 2015).

Doświadczenie autorów

Autor zawsze przeprowadza biopsję wargi przed jakimkolwiek leczeniem cheilitis actinica. Możliwe jest leczenie zarówno izolowanej zmiany, jak i całej wargi. Gdy terapia fotodynamiczna jest leczeniem z wyboru, przeprowadza się staranne łyżeczkowanie strupów i łusek z wargi; na całą wargę nakłada się 1 mm warstwę 20% kremu z metylem 5-aminolewulinianem. W przejściu dziąsłowym umieszcza się wałek bawełniany, a wargę pokrywa się opatrunkiem okluzyjnym przez 3 godziny. Po usunięciu kremu zmiany naświetla się czerwonym światłem o dawce 37 J/cm2 (długość fali 635 nm). Przeprowadza się dwie sesje leczenia w odstępie jednego tygodnia.

Wniosek

Cheilitis actinica jest przewlekłym stanem przednowotworowym atakującym wargę. Nieleczone zmiany mogą przekształcić się w raka płaskonabłonkowego, a opcje leczenia obejmują metody ablacyjne, chirurgiczne i miejscowe. Terapia fotodynamiczna jest leczeniem zarówno ogniskowym, jak i obejmującym cały obszar changes w cheilitis actinica. Wyniki kosmetyczne i ogólne rezultaty sugerują, że terapia fotodynamiczna może oferować porównywalny wskaźnik odpowiedzi. Ból i wysoki koszt czasami sprawiają, że metoda jest nieopłacalna. Jednak zwiększenie skuteczności PDT poprzez optymalizację parametrów leczenia jest nadal konieczne.

Najważniejsze wnioski

  1. Podobnie jak w przypadku rogowacenia słonecznego, dokładny wskaźnik transformacji do raka płaskonabłonkowego nie jest znany; uważa się, że ryzyko względne jest 2,5 razy wyższe.
  2. Leczenie cheilitis actinica powinno łagodzić objawy i poprawiać wygląd kosmetyczny, ale co ważniejsze, zapobiegać rozwojowi SCC.
  3. Ponieważ warga jest obszarem wrażliwym pod względem kosmetycznym, metody leczenia cheilitis actinica, takie jak PDT, muszą uwzględniać wyniki kosmetyczne.
  4. Zaletą PDT jest to, że powoduje przemijające, łagodne do umiarkowanych kosmetyczne działania niepożądane oraz minimalizuje dyskomfort pacjenta.

Odniesienia pokrewne

  • Terapia fotodynamiczna światłem dziennym i jej związek ze skórą fotouszkodzoną
  • Terapia fotodynamiczna w leczeniu fotouszkodzonej skóry
  • Przezskórne dostarczanie leków a terapia fotodynamiczna

Bibliografia

Alexiades-Armenakas M. Aminolevulinic acid photodynamic therapy for actinic keratoses/actinic cheilitis/acne: vascular lasers. Dermatol Clin. 2007;25:25–33.

Barrado Solís N, Molés Poveda P, Lloret Ruiz C, Pont Sanjuan V, Velasco Pastor M, Quecedo Estébanez E, et al. Ingenol mebutate gel treatment for actinic cheilitis: report of four cases. Dermatol Ther. 2015;28:79–82.

Calzavara-Pinton PG, Rossi MT, Sala R. Italian Group For Photodynamic Therapy. A retrospective analysis of real-life practice of off-label photodynamic therapy using methyl aminolevulinate (MAL-PDT) in 20 Italian dermatology departments. Part 2: oncologic and infectious indications. Photochem Photobiol Sci. 2013;12:158–65.

Castaño E, Comunión A, Arias D, Miñano R, Romero A, Borbujo J. Tratamiento de queilitis actínicas con terapia fotodinâmica. Actas Dermosifiliogr. 2009;100:895–8.

Choi SH, Kim KH, Song KH. Efficacy of ablative fractional laser-assisted photodynamic therapy for the treatment of actinic cheilitis: 12-month follow-up results of a prospective, randomized, comparative trial. Br J Dermatol. 2015;173:184–91.

Dufresne Jr RG, Curlin MU. Actinic cheilitis. A treatment review. Dermatol Surg. 1997;23:15–21.

Dufresne Jr RG, Cruz AP, Zeikus P, Perlis C, Jellinek NJ. Dermabrasion for actinic cheilitis. Dermatol Surg. 2008;34:848–50.

Fai D, Romanello E, Brumana MB, Fai C, Vena GA, Cassano N, et al. Daylight photodynamic therapy with methyl-aminolevulinate for the treatment of actinic cheilitis. Dermatol Ther. 2015;28:355–68.

Heaphy Jr MR, Ackerman AB. The nature of solar keratosis: a critical review in historical perspective. J Am Acad Dermatol. 2000;43:138–50.

Jadotte YT, Schwartz RA. Solar cheilosis: an ominous precursor: part I. Diagnostic insights. J Am Acad Dermatol. 2012a;66:173–84. quiz 185–6.

Jadotte YT, Schwartz RA. Solar cheilosis: an ominous precursor part II. Therapeutic perspectives. J Am Acad Dermatol. 2012b;66:187–98. quiz 199–200.

Kim SK, Song HS, Kim YC. Topical photodynamic therapy may not be effective for actinic cheilitis despite repeated treatments. Eur J Dermatol. 2013;23:917–8.

Kodama M, Watanabe D, Akita Y, Tamada Y, Matsumoto Y. Photodynamic therapy for the treatment of actinic cheilitis. Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2007;23:209–10.

Kwon NH, Kim SY, Kim GM. A case of metastatic squamous cell carcinoma arising from actinic cheilitis. Ann Dermatol. 2011;23:101–3.

Levi A, Wulf HC, Enk CD. Two cases of actinic cheilitis responsive to daylight-activated photodynamic therapy (DA-PDT). Photodermatol Photoimmunol Photomed. 2013;29:268–71.

Lim GF, Cusack CA, Kist JM. Perioral lesions and dermatoses. Dent Clin N Am. 2014;58:401–35.

Lima Gda S, Silva GF, Gomes AP, de Araújo LM, Salum FG. Diclofenac in hyaluronic acid gel: an alternative treatment for actinic cheilitis. J Appl Oral Sci. 2010;18:533–7.

Lucena EES, Costa DCB, Silveira EJD, Lima KC. Prevalence and factors associated to actinic cheilitis in beach workers. Oral Dis. 2012;18:575–9.

Martins-Filho PRS, Silva LCP, Piva MR. The prevalence of actinic cheilitis in farmers in a semi-arid northeastern region of Brazil. Int J Dermatol. 2011;50:1109–14.

Morton CA, McKenna KE, Rhodes LE. British Association of Dermatologists Therapy Guidelines and Audit Subcommittee and the British Photodermatology Group. Guidelines for topical photodynamic therapy: update. Br J Dermatol. 2008;159:1245–66.

Nelson CG, Spencer J, Nelson Jr CG. A single-arm, open-label efficacy and tolerability study of diclofenac sodium 3% gel for the treatment of actinic keratosis of the upper and lower lip. J Drugs Dermatol. 2007;6(7):712–7.

Nico MM, Rivitti EA, Lourenço SV. Actinic cheilitis: histologic study of the entire vermilion and comparison with previous biopsy. J Cutan Pathol. 2007;34:309–14.

Picascia DD, Robinson JK. Actinic cheilitis: a review of the etiology, differential diagnosis and treatment. J Am Acad Dermatol. 1987;17:255–64.

Ribeiro AO, Silva LCF, Martins-Filho PRS. Prevalence of the risk factors for actinic cheilitis in Brazilian fishermen and women. Int J Dermatol. 2014;53:1370–6.

Robinson JK. Actinic cheilitis. A prospective study comparing four treatment methods. Arch Otolaryngol Head Neck Surg. 1989;115:848–52.

Rogers 3rd RS, Bekic M. Diseases of the lip. Semin Cutan Med Surg. 1997;16:328–36.

Rossi R, Assad GB, Buggiani G, Lotti T. Photodynamic therapy: treatment of choice for actinic cheilitis? Dermatol Ther. 2008;21:412–5.

Samimi M. Chéilites: orientation diagnostique et traitement. Presse Med. 2016;45:240–50.

Savage NW, McKay C, Faulkner C. Actinic cheilitis in dental practice. Aust Dent J. 2010;55(Suppl 1):78–84.

Shah AY, Doherty SD, Rosen T. Actinic cheilitis: a treatment review. Int J Dermatol. 2010;49:1225–34.

Sotiriou E, Apalla Z, Koussidou-Erremonti T, Ioannides D. Actinic cheilitis treated with one cycle of 5-aminolaevulinic acid-based photodynamic therapy: report of 10 cases. Br J Dermatol. 2008;159:261–2.

Sotiriou E, Apalla Z, Chovarda E, Panagiotidou D, Ioannides D. Photodynamic therapy with 5-aminolevulinic acid in actinic cheilitis: an 18-month clinical and histological follow-up. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2010;24:916–20.

Sotiriou E, Lallas A, Goussi C, Apalla Z, Trigoni A, Chovarda E, et al. Sequential use of photodynamic therapy and imiquimod 5% cream for the treatment of actinic cheilitis: a 12-month follow-up study. Br J Dermatol. 2011;165:888–92.

Ulrich C, Forschner T, Ulrich M, Stockfleth E, Sterry W, Termeer C. Management of actinic cheilitis using diclofenac 3% gel: a report of six cases. Br J Dermatol. 2007;156(Suppl 3):43–6.

Ulrich M, González S, Lange-Asschenfeldt B, Roewert-Huber J, Sterry W, Stockfleth E, et al. Non-invasive diagnosis and monitoring of actinic cheilitis with reflectance confocal microscopy. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2011;25:276–84.

Yazdani Abyaneh MA, Falto-Aizpurua L, Griffith RD, Nouri K. Photodynamic therapy for actinic cheilitis: a systematic review. Dermatol Surg. 2015;41:189–98.

This site uses cookies

We use cookies to collect information about how you use this site. We use this information to make the website work as well as possible and improve our services.