Non-ablative Fractional Lasers for Scars


Nieablacyjne lasery frakcyjne w leczeniu blizn

Roberto Mattos, Juliana Merheb Jordão, Kelly Cristina Signor and Luciana Gasques de Souza Mogi das Cruzes University, São Paulo, Brazil Skin and Laser Center of Boom, Boom, Belgium Hospital Universitário Evangélico de Curitiba, Curitiba, PR, Brazil

Streszczenie

Znajomość mikrośrodowiska naprawy tkanek umożliwia lepsze zrozumienie procesu gojenia oraz technik stosowanych obecnie w jego korekcji. Wyróżnia się różne typy blizn, a leczenie należy dobierać odpowiednio do zmiany. Mechanizm działania lasera na blizny opiera się na dwóch filarach — zmniejszeniu przepływu krwi oraz reorganizacji włókien kolagenowych. Urządzenia dostępne do leczenia blizn obejmują intensywne światło pulsacyjne (IPL) w trybie naczyniowym, lasery nieablacyjne oraz lasery ablacyjne. W tym rozdziale omawiamy lasery nieablacyjne w leczeniu blizn.

Słowa kluczowe  Laser nieablacyjnyBlizny nieablacyjneBliznowceNaprawa tkanekPrzepływ krwiReorganizacja kolagenuPrzebudowa skóry

Wprowadzenie

U ssaków rany występujące u płodu do pierwszego trymestru ciąży goją się w drodze regeneracji, tworząc tkankę o takich samych cechach jak tkanka pierwotna (Ferguson i in. 1996). Po tym okresie jednak proces zapalny, którego celem jest kontrolowanie zakażenia, prowadzi do powstania blizny różniącej się od otaczającej skóry. Może mieć ona postać blizny zanikowej, przerostowej lub bliznowca (Ferguson i in. 1996; Mccallion i Ferguson 1996; Ferguson i O’Kane 2004).

Znając mikrośrodowisko naprawy tkanek, możemy zrozumieć proces gojenia oraz techniki stosowane obecnie w jego korekcji (Profyris i in. 2012; Martin i Leibovich 2005).

Etapy procesu gojenia

Gojenie dzieli się na trzy etapy — zapalny, proliferacyjny i przebudowy. Jest to jednak proces dynamiczny, więc w dowolnym momencie jedna faza może nakładać się na inną (Profyris i in. 2012).

Faza zapalna

Rozpoczyna się natychmiast po przerwaniu ciągłości nabłonka i trwa 1–3 dni. Gdy dojdzie do urazu, natychmiastowym priorytetem jest hemostaza, osiągana poprzez aktywację szlaku zewnątrzpochodnego. Powstaje czop hemostatyczny z fibryny, który jest umacniany przez napływające płytki krwi. Pełni on również funkcję mechanicznej bariery przed inwazją drobnoustrojów i zapobiega krwawieniu. Stanowi tymczasową macierz dla migracji komórek oraz rezerwuar cytokin i czynników wzrostu (Profyris i in. 2012; Werner i Grose 2003).

Gdy ryzyko krwawienia minie, kolejnym priorytetem jest usunięcie martwej tkanki i zapobieganie zakażeniu. W ciągu pierwszych 5 dni neutrofile i makrofagi docierają do strefy urazu i poprzez fagocytozę oraz wytwarzanie miejscowych proteaz eliminują drobnoustroje i usuwają martwą tkankę. Wydzielają także liczne czynniki wzrostu, chemokiny i cytokiny. Cząsteczki te są niezbędne do sygnalizowania zdarzeń, które wystąpią w fazie proliferacyjnej (Profyris i in. 2012; Werner i Grose 2003).

Faza proliferacyjna

Jej funkcją jest gojenie rany. Rozpoczyna się około czwartego dnia i trwa około 3 tygodni (Park i Barbul 2004).

Tkanka ziarninowa jest cechą charakterystyczną fazy proliferacyjnej; swoją nazwę zawdzięcza ziarnistemu wyglądowi, który wynika z obecności nowych naczyń (stanowiących 60% jej składu) (Dvorak 2005). Zastępuje ona fibrynowy czop hemostatyczny z fazy zapalnej (Park i Barbul 2004).

Fazę proliferacyjną można podzielić na trzy kroki.

  1. Pierwszym krokiem jest zwiększenie przepuszczalności naczyniowej indukowane przez cytokiny, takie jak naczyniowo-śródbłonkowe czynniki wzrostu (VEGF). Zwiększona przepuszczalność mikronaczyń umożliwia wynaczynienie makrocząsteczek, takich jak fibrynogen i inne białka krzepnięcia, co prowadzi do pozanaczyniowego odkładania fibryny (Dvorak 2002).
  2. W kolejnym kroku zachodzi angiogeneza oraz migracja komórek śródbłonka. W tej fazie rolę odgrywa wiele cząsteczek — czynniki wzrostu fibroblastów (FGF), naczyniowo-śródbłonkowe czynniki wzrostu (VEGF), transformujący czynnik wzrostu (TGF)-β, angiogenina, angiotropina i angiopoetyna-1. Ponadto czynnik wzrostu pochodzenia płytkowego (PDGF) jest związany z migracją komórek i aktywacją fibroblastów, tworząc strukturalną sieć, na której komórki śródbłonka proliferują i wytwarzają nowe naczynia (Dvorak 2002).
  3. Epitelializacja jest niezbędna do odtworzenia ciągłości tkanki. Komórki pokrywy nabłonkowej pod wpływem specyficznych cytokin proliferują i migrują z brzegów rany, próbując ją zamknąć. Proces ten nazywa się reepitelializacją. Reepitelializacja rany przez keratynocyty wynika z połączenia etapu proliferacji z migracją komórek w pobliżu zmiany. Keratynocyty migrują z pozostałej skóry w obrębie zmiany w kierunku jej brzegów (Profyris i in. 2012; Dvorak 2002; Martin i Leibovich 2005). TGF-β jest główną cytokiną zaangażowaną w ten krok (Werner i Grose 2003; Santoro i Gaudino 2005).

Faza przebudowy

Rozpoczyna się w trzecim tygodniu, trwa do 1 roku i powinna być postrzegana jako próba odtworzenia prawidłowej tkanki (Santoro i Gaudino 2005). Trzecia faza gojenia obejmuje przebudowę, która rozpoczyna się 2–3 tygodni po wystąpieniu zmiany i może trwać rok lub dłużej. Głównym celem etapu przebudowy jest uzyskanie maksymalnej wytrzymałości na rozciąganie poprzez reorganizację, degradację i resyntezę macierzy zewnątrzkomórkowej. W tym końcowym etapie gojenia podejmowana jest próba odzyskania prawidłowej struktury tkanki, a tkanka ziarninowa jest stopniowo przebudowywana, tworząc mniej komórkową i mniej unaczynioną tkankę bliznową. Wykazuje ona stopniowy wzrost stężenia włókien kolagenowych. Na tym etapie dochodzi do odkładania macierzy, a następnie zmiany jej składu. Wraz z zamknięciem rany kolagen typu III ulega degradacji, a synteza kolagenu typu I zwiększa się (Profyris i in. 2012; Mattos i in. 2009).

Główną przyczyną niepowodzenia w odtworzeniu tkanki identycznej morfologicznie podczas gojenia jest architektoniczny układ nowego kolagenu w równoległych pasmach zamiast sieci typowej dla prawidłowej skóry; ponadto uderzający jest brak mieszków włosowych, gruczołów łojowych i gruczołów potowych (Profyris i in. 2012).

Blizny

Klasyfikacja kliniczna blizny kierunkuje wybór metody leczenia (Mattos i in. 2009; Mutalik 2005). Do celów terapeutycznych blizny można podzielić głównie na trzy typy (Osório i Seque 2012).

  1. Przerostowe
  2. Bliznowce
  3. Zanikowe

Blizny przerostowe to rumieniowe, uniesione, twarde zmiany guzkowe. Wzrost blizn przerostowych jest ograniczony do miejsc pierwotnego uszkodzenia tkanki, w przeciwieństwie do bliznowców, które proliferują poza granice początkowych ran i często nadal rosną bez regresji (Osório i Seque 2012; Sobanko i Alster 2012).

Bliznowce mają postać czerwonofioletowych grudek i guzków, często występujących na przedniej ścianie klatki piersiowej, ramionach i górnej części pleców. Częściej występują u osób o ciemniejszej karnacji i podobnie jak blizny przerostowe mogą być świądowe, o obniżonym czuciu i szpecące. Chociaż histologii blizn przerostowych nie można odróżnić od innych procesów bliznowacenia, histologię bliznowców można rozpoznać po pogrubiałych wiązkach hialinizowanego kolagenu, bezładnie ułożonych w zwoje i guzki (Sobanko i Alster 2012; Osório i Seque 2012; Mattos i in. 2009; Mutalik 2005).

Natomiast blizny zanikowe to zagłębienia skórne powstające w wyniku wspomnianych ostrych procesów zapalnych. Zapalenie związane z bliznami zanikowymi prowadzi do niszczenia kolagenu z atrofią skóry właściwej. Blizny zanikowe początkowo są rumieniowe, a z czasem stają się coraz bardziej hipopigmentowane i zwłókniałe. Najczęstszymi przyczynami są trądzik, urazy pooperacyjne i oparzenia (Osório i Seque 2012; Sobanko i Alster 2012).

Blizny potrądzikowe powstają w wyniku zaburzenia uporządkowanego przebiegu gojenia i mogą mieć daleko idące konsekwencje psychospołeczne dla pacjentów; z tego powodu należy je leczyć, gdy tylko jest to możliwe. Zanikowe blizny potrądzikowe dzieli się na trzy typy — ice pick, rolling i boxcar. Blizny ice-pick to wąskie, V-kształtne ciągi nabłonkowe sięgające do głębokiej warstwy skóry właściwej lub tkanki podskórnej. Blizny rolling są szerokie i pofałdowane, ponieważ są zakotwiczone przez leżącą poniżej skórę właściwą. Blizny boxcar to ostro odgraniczone ciągi nabłonkowe sięgające skóry właściwej, ale w przeciwieństwie do blizn ice-pick nie zwężają się u podstawy. Ten system klasyfikacji umożliwia wskazywanie leczenia odpowiedniego do konkretnego typu blizn (Osório i Seque 2012).

Leczenie szpecących blizn stanowi duże wyzwanie dla dermatologa. Dotychczas żadne leczenie nie jest uznawane za idealne w przypadku blizn. Żele lub taśmy silikonowe są powszechnie stosowane i zalecane w przypadku świeżych blizn. Nacieki wewnątrzzmianowe kortykosteroidami są najczęstszą opcją w przypadku bliznowców i blizn przerostowych. Peelingi, subcyzja, dermabrazja i wycięcie chirurgiczne to tradycyjne opcje w przypadku blizn zanikowych (Mattos i in. 2009; Mutalik 2005).

Niecałkowite usunięcie blizny, jej pogorszenie, zwłóknienie tkanki oraz trwałe zmiany pigmentacyjne ograniczyły przydatność kliniczną tych metod. Postępy w technologii laserowej skłoniły badaczy do oceny ich potencjalnego zastosowania w tym trudnym terapeutycznie stanie. Laserowa korekcja blizn jest dobrze tolerowanym zabiegiem o klinicznie wykazanej skuteczności i minimalnych działaniach niepożądanych; można ją stosować w połączeniu z wymienionymi powyżej metodami leczenia blizn (Sobanko i Alster 2012).

Oprócz wskazania do leczenia już powstałych blizn, ostatnie badania wskazują nową możliwość terapeutyczną — zapobieganie bliznom przerostowym u predysponowanych pacjentów (Mattos i in. 2009; Mutalik 2005).

Lasery

Wiele zbadano na temat sposobu działania systemów laserowych w leczeniu i zapobieganiu bliznom. Mechanizm działania tych technologii na blizny nadal jest słabo poznany. Uważa się, że efekt terapeutyczny opiera się na dwóch filarach.

  1. Zmniejszenie przepływu krwi: ponieważ blizny mają czterokrotnie większy przepływ krwi niż prawidłowa tkanka, utrzymywany przez angiogenezę i wytwarzanie VEGF, urządzenie powinno mieć przynajmniej częściową zdolność do wywoływania uszkodzenia naczyń (Mattos i in. 2009; Mutalik 2005).
  2. Redukcja, reorganizacja i przebudowa kolagenu (Profyris i in. 2012).

Wykazano, że trzy kategorie laserów poprawiają wygląd blizn, tworząc od tysięcy do milionów mikroskopijnych ran termicznych rozmieszczonych w skórze właściwej, z niewielkim uszkodzeniem naskórka lub bez niego. Po pierwsze, lasery barwnikowe impulsowe (PDL) z zakresu milisekund i podobne urządzenia wywołują selektywną fototermolizę małych naczyń krwionośnych. Po drugie, lasery Nd:YAG Q-switched z zakresu nanosekund wywołują selektywną fototermolizę mikronaczyń i komórek barwnikowych. Po trzecie, ablacyjne i nieablacyjne lasery frakcyjne (NAFL) wytwarzają szeregi nieselektywnych mikroskopijnych stref uszkodzenia termicznego w naskórku i skórze właściwej (Profyris i in. 2012; Anderson i in. 2014; Kauvar 2014).

Urządzenia dostępne do leczenia blizn

  1. Intensywne światło pulsacyjne (IPL) w trybie naczyniowym
  2. Lasery nieablacyjne:
    • Laser barwnikowy impulsowy (PDL), 585 nm lub 595 nm
    • Nd:YAG 1064 nm, długi impuls
    • Nd:YAG 1064 nm, ultrapulsacyjny (Genesis)
    • Nd:YAG 532 nm
    • Diodowy, 800 nm lub 1340 nm
    • Aleksandrytowy 755 nm
    • Erbowo-szklany — 1550 nm i 1540 nm
    • Nd:YAP 1340 nm
    • Tulowy 1927 nm
  3. Lasery ablacyjne:
    • CO2
    • Erbowy 2940 nm

W zakresie tego rozdziału omawiamy leczenie przede wszystkim laserami nieablacyjnymi, a także laserami naczyniowymi, ze względu na znaczenie podejścia naczyniowego, jak wskazano wcześniej.

Aby określić, który system laserowy będzie najlepszy w leczeniu blizny, należy znać jej typ i nasilenie, a także tolerancję i oczekiwania pacjenta. Należy wziąć pod uwagę dyschromię (rumień, przebarwienie lub odbarwienie), typ blizny (przerostowa, płaska lub zanikowa), umiejscowienie na ciele (twarz, szyja lub podudzie) oraz cechy pacjenta (fototyp skóry i choroby współistniejące) (Profyris i in. 2012; Sobanko i Alster 2012; Anderson i in. 2014).

Laser barwnikowy impulsowy pompowany lampą błyskową (585 i 595 nm)

Nie ma konsensusu co do dokładnego mechanizmu, dzięki któremu PDL wywiera wpływ na blizny. Wykazano, że PDL zmniejsza ekspresję transformującego czynnika wzrostu-β, proliferację fibroblastów i odkładanie kolagenu typu III. Inne prawdopodobne wyjaśnienia obejmują selektywną fototermolizę unaczynienia; uwolnione składniki komórek tucznych (takie jak histamina i interleukiny), które mogą wpływać na metabolizm kolagenu; oraz ogrzewanie włókien kolagenowych i przerywanie wiązań dwusiarczkowych z następczym ponownym uporządkowaniem kolagenu (Mattos i in. 2009; Mutalik 2005; Sobanko i Alster 2012).

W rzeczywistości PDL z powodzeniem poprawia głębokość umiarkowanie zanikowych blizn potrądzikowych twarzy, prawdopodobnie poprzez stymulację przebudowy kolagenu. W przypadku blizn przerostowych najwięcej danych dotyczy PDL 585 nm, co wskazuje, że jest to najlepiej zbadane urządzenie do tego leczenia. W wyniku tych badań laserem wybieranym w leczeniu przerostowych, rumieniowych blizn potrądzikowych oraz bliznowców jest specyficzny naczyniowo PDL 585 nm (Cynergy®). W przypadku PDL 595 nm (VBean®) stwierdzono umiarkowaną skuteczność (poprawę o 34–66%) (Gira i in. 2004; Sobanko i Alster 2012; Vrijman i in. 2011).

Podczas stosowania PDL całą powierzchnię zmiany należy pokryć sąsiadującymi, nienakładającymi się impulsami w jednym przebiegu lub do momentu wystąpienia fioletowawego rumienia (punkt końcowy) (Gira i in. 2004).

Ustawienia wywołujące minimalną purpurę zmniejszają rumień przy minimalnym ryzyku. Ustawienia bezpurpurowe również poprawiają rumień, ale wydają się wiązać z mniejszą redukcją zaczerwienienia w trakcie jednej sesji (Anderson i in. 2014).

Sugerowane są następujące parametry (Mattos i in. 2009).

  • Fluencja 6–7,5 J/cm2 przy plamce 5–7 mm.
  • Fluencja 4,5–5,5 J/cm2 przy plamce 10 mm.
  • Najczęściej stosowane czasy trwania impulsu to 0,45 i 1,5 ms.
  • Fluencję należy zmniejszyć o 0,5 J/cm2 u pacjentów z wyższymi fototypami, w delikatnych obszarach, takich jak szyja, klatka piersiowa i powieki, albo jeśli po poprzedniej sesji wystąpiły pęcherzyki i strupy.
  • Fluencję można zwiększyć w kolejnych sesjach, jeśli poprzednia była niedostateczna.

Przy wyborze najlepszej opcji leczenia bardzo ważna jest wielkość blizny, ponieważ w przypadku bardzo dużych blizn leczenie laserem może stać się niepraktyczne z powodu wyższego kosztu materiałów jednorazowych (Gira i in. 2004; Mattos i in. 2009).

Q-switched Nd:YAG podwójnej częstotliwości, 532 nm

Ten laser jest jedynym urządzeniem ukierunkowanym szczególnie na pigmentację. Jedno badanie kliniczne z małą liczbą pacjentów i wysokim ryzykiem błędu systematycznego wykazało niewielką poprawę w skali Vancouver General Hospital (Vrijman i in. 2011; Osório i Seque 2012).

Laser diodowy (laserowe wspomaganie gojenia skóry, 810 nm)

Jego mechanizm działania nie został jeszcze w pełni ustalony. Wytwarza ciepło, które powoduje uwalnianie cytokin i syntezę białek zaangażowanych w proces gojenia (Osório i Seque 2012).

Sugerowane są następujące parametry.

  • Plamka 4 mm.
  • Fluencja 80–120 J/cm2 — przy wyższych fluencjach opisywano oparzenia.

Nieablacyjne lasery frakcyjne

Nieablacyjne lasery frakcyjne mają lepszy profil bezpieczeństwa w porównaniu z laserami ablacyjnymi (Tziotzios 2012). Ten typ lasera jest lepiej tolerowany i mniej inwazyjny niż lasery niefrakcjonowane, z dobrymi wynikami w kilku wskazaniach (Osório i Seque 2012). Jest uznawany za bezpieczny nawet u wyższych fototypów skóry i stanowi pierwszy wybór u tych pacjentów.

Nieablacyjne lasery frakcyjne obejmują szereg urządzeń — łącznie około 30 — których długości fal znajduje się w zakresie podczerwieni i których celem jest woda. Ich zadaniami są stymulacja kolagenu, normalizacja koloru i przebudowa blizny (Tziotzios 2012).

Powodują one koagulacyjne, frakcyjne, zlokalizowane uszkodzenie termiczne oraz martwicę naskórka w mikroskopijnych strefach leczenia (MTZ), oddzielonych obszarami prawidłowej skóry. Z tej nietkniętej tkanki komórki naskórka migrują do uszkodzonego obszaru, doprowadzając do gojenia (Tziotzios i in. 2012).

Utrzymanie histologicznie nietkniętej warstwy rogowej cechuje ten laser jako nieablacyjny — umożliwia reepitelializację w ciągu 48 h, zachowuje funkcję bariery naskórkowej i minimalizuje działania niepożądane (Mattos i Jordão 2012).

Próbując wyjaśnić jego mechanizm działania, Laubach i in. opisali w 2006 roku, że lasery te wytwarzają mikroskopijne martwicze złogi naskórkowe (MEND) przenoszące głęboko położoną melaninę na powierzchnię, co tłumaczy poprawę koloru skóry. Hantash i in. wykazali eliminację włókien sprężystych poprzez MEND. Wreszcie Goldberg i in. wykazali, że nowe melanocyty i żywotne keratynocyty skóry ponownie zasiedlają ten obszar (Mattos i Jordão 2012).

Amann i in. zbadali ex vivo wpływ NAFL na morfologię skóry oraz molekularne efekty na regulację genów. Napromieniono trójwymiarowe (3D) organotypowe modele ludzkiej skóry systemami nieablacyjnego frakcyjnego lasera erbowo-szklanego, co umożliwiło wykonanie badań qRT-PCR, mikromacierzowych i histologicznych w tych samych oraz różnych punktach czasowych. Trzy dni po leczeniu obserwowano zmniejszoną ekspresję mRNA metaloproteinaz macierzy (MMP) 3 i 9. MMP3 pozostawała obniżona również na poziomie białka, podczas gdy ekspresja innych MMP, takich jak MMP9, powracała, a nawet zwiększała się 5 dni po napromienieniu. Zapalne odpowiedzi regulacji genów, oceniane na podstawie ekspresji ligandów chemokin (motyw C-X-C) (CXCL1, 2, 5, 6) oraz ekspresji interleukiny (IL8), były przeważnie zmniejszone. Markery różnicowania naskórka, takie jak lorykryna, filagryna-1 i filagryna-2, uległy zwiększeniu przez obie testowane głowice laserowe, co wskazuje na potencjalne zaangażowanie naskórka. Efekty te wykazano również na poziomie białka w analizie immunofluorescencyjnej. Badanie to ujawnia wywołaną przez laser erbowo-szklany regulację ekspresji MMP i interleukin. Autorzy spekulują, że zmiany na poziomie ekspresji genów mogą odgrywać rolę w przebudowie skóry właściwej, działaniu przeciwzapalnym oraz zwiększonym różnicowaniu naskórka (Amann i in. 2016).

Wiele badań wykazało łagodną do umiarkowanej poprawę zanikowych blizn potrądzikowych przy użyciu tych laserów nieablacyjnych. W tym kontekście tylko pacjenci z bliznami potrądzikowymi typu boxcar i rolling — czyli bliznami poddającymi się rozciąganiu — są doskonałymi kandydatami do laserowej resurfacing. Większość blizn ice-pick o głębokich podstawach lepiej reaguje na wycięcie punch niż na lasery frakcyjne, podczas gdy blizny rolling mogą wymagać subcyzji, a następnie leczenia laserem frakcyjnym. Ponieważ blizny potrądzikowe mają zwykle charakter mieszany z typami ice-pick, boxcar i rolling, końcowy efekt laserów frakcyjnych zależy bardziej od dominującego typu blizny niż od zastosowanego lasera frakcyjnego (Tziotzios 2012; Sobanko i Alster 2012; Sardana i in. 2014).

Ostatnie badania dostarczają coraz więcej dowodów na rolę NAFL w bliznach przerostowych. Blizny młodsze niż 1 rok dają najlepsze wyniki. Pigmentacja i elastyczność blizny to parametry najlepiej reagujące; unaczynienie i uniesienie wykazują najbardziej subtelne rezultaty. Kilku autorów sugeruje rozpoczęcie laserowego leczenia blizn około 2–3 tygodni po operacji (Tziotzios 2012). Niektórzy autorzy sugerują stosowanie frakcyjnych laserów ablacyjnych lub nieablacyjnych w celu zapobiegania rozwojowi blizn przerostowych po operacji. Jang i in. porównali zastosowanie frakcyjnych laserów ablacyjnych i nieablacyjnych na świeżych bliznach po tyreoidektomii. Po czterech sesjach leczenia laserowego oba typy leczenia frakcyjnego były skuteczne; wyniki wskazały jednak, że większą skuteczność można uzyskać odpowiednio za pomocą laserów ablacyjnych i nieablacyjnych w przypadku blizn przerostowych oraz wczesnych blizn rumieniowych (Jang i in. 2016). Bliznowców nie należy leczyć niefrakcyjnymi laserami ablacyjnymi ze względu na ryzyko pogorszenia (Sobanko i in. 2015).

Urządzenia laserowe dostępne na rynku

  • Diodowy 915 nm: niedawno wprowadzony na rynek laser łączy w jednym impulsie frakcyjny laser nieablacyjny z radiofrekwencją. Jest szeroko stosowany w ograniczonych obszarach (okołoocznych i okołoustnych) w celu silniejszego ogrzania i poprawy wyników. W obszarach kostnych energię radiofrekwencji należy zmniejszyć, ponieważ wzrasta zarówno intensywność ciepła, jak i ryzyko działań niepożądanych. Rumień jest przemijający (Sobanko i Alster 2012).
  • Nd:YAG 1320 nm, długi impuls: jest połączony z czujnikiem temperatury naskórka i sprayem kriogenowym chroniącym skórę. Charakteryzuje się dużym współczynnikiem dyfuzji ciepła w skórze właściwej. Stosuje się go w trybie stempla, a plamki mają od 3 do 10 mm. Prospektywne badania z laserem Nd:YAG 1320 nm w zanikowych bliznach potrądzikowych wykazały skromną skuteczność bez znaczących zdarzeń niepożądanych (Sobanko i Alster 2012).
  • Nd:YAG 1340 nm: ma najniższy współczynnik absorpcji wody, co zwiększa penetrację w głąb skóry właściwej. Czas trwania impulsu wynosi od 3 do 10 ms; gęstość głowicy waha się od 100 do 400 MTZ. Energia lasera jest dostarczana do skóry właściwej w trybie stempla. Chłodzenie naskórka jest obowiązkowe, aby chronić go przed oparzeniami. Najważniejszą zaletą tej technologii jest brak materiałów eksploatacyjnych (Mattos i Jordão 2012).
  • Nd:YAG 1440 nm: ta bardzo szybka głowica wiąże się ze zwiększonym ryzykiem oparzeń i pozapalnego przebarwienia. Czas trwania impulsu wynosi od 3 do 10 ms; dostępne głowice mają 10, 12 i 15 mm; energia wynosi od 2 do 80 mJ/mikrowiązka. Końcówka ma system chłodzenia zapewniający ochronę naskórka. Ta technologia nie wymaga materiałów eksploatacyjnych (Mattos i Jordão 2012).
  • Diodowy 1450 nm: jego fluencja wynosi od 8 do 25 J/cm2; dostępne głowice mają 4 i 6 mm; jest sprzężony ze sprayem kriogenowym. Ten laser diodowy wykazał silniejszy efekt kliniczny przy mniejszej liczbie działań niepożądanych (Sobanko i Alster 2012).
  • Laser erbowo-szklany 1540 nm: stosuje się go w trybie stempla; czas trwania impulsu wynosi od 10 do 100 ms; energia waha się od 20 do 100 mJ/cm2. Ma chłodzoną szafirową końcówkę, wolniejsze tempo impulsów i nie wymaga materiałów eksploatacyjnych (Mattos i Jordão 2012).
  • 1440 i 1540 nm w jednym urządzeniu: zapewnia zwiększenie głębokości uszkodzenia termicznego o 20–50%. Ma chłodzoną szafirową końcówkę, co zwiększa bezpieczeństwo (Mattos i Jordão 2012).
  • Erbowo-szklany 1550 nm: umożliwia automatyczną kontrolę gęstości, szerokości i głębokości kolumny koagulacji. Zabieg jest szybki, ale bolesny. Ten NAFXL może dostarczyć do 70 mJ energii na głębokość 300–1400 μm; można wybrać gęstość MTZ, dostosowując odsetek leczonej skóry w zakresie 5–48%. Można wykonać kilka przebiegów w różnych kierunkach z przerwami na chłodzenie, aby uniknąć działań niepożądanych. Biorąc pod uwagę, że szacunkowa głębokość skóry twarzy (czoło, nos, przyśrodkowe i boczne policzki, usta, podbródek) wynosi około 2196 μm i obejmuje naskórek (105 μm), skórę brodawkowatą (105 μm) oraz skórę siateczkowatą (1986 μm), w niedawnym przeglądzie zbadano zależność między głębokością a energią dla wszystkich laserów frakcyjnych. W przypadku lasera frakcyjnego 1550 nm przegląd wykazał, że na każdy mJ głębokość koagulacji zwiększa się około 10 μm (10 mJ/100–150 μm). Zatem przy dawce 70–100 mJ można osiągnąć głębokość 700–1000 μm, co wystarczyłoby do złagodzenia większości powierzchownych i niektórych głębokich blizn zanikowych (Sardana i in. 2014).
  • Zalecenia konsensusowe dotyczące parametrów leczenia NAFXL (nieablacyjnym laserem frakcyjnym) blizn potrądzikowych zostały zaproponowane dla różnych fototypów skóry. Stosując laser erbowo-szklany 1550 nm, w przypadku jaśniejszych fototypów (I–III) zalecane ustawienia to energia 30–70 mJ, poziom leczenia 7–11 i 8–12 przebiegów. W przypadku ciemniejszych fototypów (IV–VI) zaleca się energię 30–70 mJ z mniejszą liczbą przebiegów i niższą gęstością leczenia w celu zmniejszenia pozapalnego przebarwienia (Sobanko i Alster 2012).
  • Laser tulowy 1927 nm i laser erbowo-szklany 1550 nm połączone w jednej głowicy: impulsy są szybkie i podawane w trybie skanera. Zintegrowany system chłodzenia zapewnia komfort, a system umożliwia wybór odsetka pokrycia i agresywności. Liczba przebiegów jest obliczana przez urządzenie i wymaga różnych rozmiarów plamki w zależności od wybranej energii. Połączenie obu długości fal umożliwia skuteczne leczenie zarówno powierzchni skóry, jak i skóry właściwej (Mattos i Jordão 2012).

Leczenie blizn zanikowych

Blizny zanikowe to zagłębienia skórne powstające w wyniku względnego niedoboru kolagenu po urazie lub związane z takimi stanami jak trądzik. Celem leczenia laserem w tym przypadku jest stymulacja neokolagenezy i przebudowy w obrębie obszarów zanikowych. Synteza nowego kolagenu jest silnie stymulowana przez terapię laserem frakcyjnym, a wcześniejsze badania wykazały stałą skuteczność w przypadku blizn zanikowych powstałych w wyniku trądziku i urazów. W przypadku stosunkowo zanikowych, płytkich lub płaskich blizn NAFXL wydaje się osiągać wyniki podobne do AFXL (ablacyjnego lasera frakcyjnego) (Vrijman i in. 2011; Anderson i in. 2014).

W przypadku blizn potrądzikowych w fototypach IV, V i VI, w tym u osób ze skórą azjatycką, NAFXL jest skuteczną i bezpieczną opcją w porównaniu z placebo (Yang i in. 2016). Chociaż NAFXL jest ogólnie lepiej tolerowany niż AFXL, może być wymagana więcej niż jedna sesja (Vrijman i in. 2011).

Inną opcją w przypadku blizn zanikowych jest PDL, dający zadowalające wyniki w poprawie głębokości umiarkowanie zanikowych blizn potrądzikowych twarzy, prawdopodobnie poprzez stymulację przebudowy kolagenu (Vrijman i in. 2011; Sobanko i Alster 2012).

Leczenie blizn przerostowych

Na podstawie dostępnych danych z randomizowanych badań kontrolowanych żel silikonowy lub opatrunki silikonowe są preferowaną terapią pierwszoliniową w przypadku liniowych blizn przerostowych. W przypadkach, gdy dwumiesięczne leczenie żelem lub opatrunkiem silikonowym nie okaże się skuteczne albo gdy blizna jest nasilona, świądowa lub obie te cechy występują jednocześnie, wskazane jest wspomagające wstrzyknięcie wewnątrzzmianowe kortykosteroidu lub 5-fluorouracylu (5-FU). Gdy te początkowe kroki zawiodą, należy rozważyć terapię laserową (Gold i in. 2014).

Pierwszymi laserami stosowanymi w leczeniu blizn przerostowych były lasery ablacyjne (laser CO2), które wykazywały odsetek nawrotów na poziomie 90% i wyższym (Vrijman i in. 2011). Częstość zdarzeń niepożądanych była również dość wysoka, dlatego opracowano inne alternatywy (Tziotzios i in. 2012). Lasery frakcjonowane i intensywne światło pulsacyjne (IPL) to stosunkowo nowe techniki stosowane w leczeniu blizn.

Inną kategorią stosowaną w bliznach przerostowych są lasery o długości fali skierowanej przeciwko oksyhemoglobinie, takie jak PDL 585 nm lub 595 nm, laser długopulsowy 1064 nm oraz potasowo-tytanowo-fosforanowy (KTP) 530 nm. Lasery te uszkadzają naczynia krwionośne, zmniejszając rumień, teleangiektazje i proces zapalny. Poprzez uszkodzenie termiczne PDL działa poprzez modyfikację włókien kolagenowych. Te synergiczne efekty sprawiają, że PDL jest idealnym leczeniem blizn przerostowych i bliznowców (Mattos i in. 2009; Gira i in. 2004).

Wiadomo, że odpowiedź blizn na te technologie jest zmienna i zależy od (Mattos i Jordão 2012).

  1. Grubości: lepsza odpowiedź w przypadku mniej grubych blizn
  2. Etiologii: lepsza odpowiedź w przypadku zorganizowanych blizn, takich jak powstałe w wyniku procedur chirurgicznych
  3. Dojrzałości: lepsze wyniki w przypadku świeżych blizn

Aby poprawić odpowiedź opornych blizn przerostowych, sugeruje się połączenie żelu silikonowego z terapią laserową. Wykazano, że jednoczesne stosowanie wewnątrzzmianowych kortykosteroidów lub fluorouracylu z PDL zapewnia dodatkową korzyść w bliznach proliferacyjnych. Wewnątrzzmianowe wstrzyknięcia kortykosteroidów (triamcinolon 20 mg/mL) łatwiej podawać natychmiast po napromienieniu PDL, a nie przed nim, ponieważ napromieniona laserem blizna staje się obrzękła, co ułatwia penetrację igły. Dodatkowym zagadnieniem jest to, że gdy wstrzyknięcie kortykosteroidu wykonuje się przed napromienieniem laserem, skóra blednie i staje się mniej podatna na specyficzne naczyniowo napromienienie (Osório i Seque 2012).

Leczenie blizn po oparzeniach

Leczenie blizn po oparzeniach jest złożone i często wymaga łączonych lub alternatywnych terapii, w tym opatrunków z żelu silikonowego; zindywidualizowanej terapii uciskowej; masażu i/lub fizjoterapii; podawania kortykosteroidów oraz procedur chirurgicznych. W celu złagodzenia świądu do schematu leczenia można dodać masaż, hydrokoloidy i leki przeciwhistaminowe (Michael i in. 2014).

Najnowszy konsensus kliniczny dotyczący leczenia blizn po oparzeniach wskazuje, że lasery frakcyjne są znacząco skuteczniejsze w poprawie blizn po oparzeniach niż lasery PDL lub Q-switched Nd:YAG. Niewiele kontrolowanych, prospektywnych badań oceniało porównawczą skuteczność różnych urządzeń frakcyjnych, ale wczesne doniesienia i nasze doświadczenie kliniczne sugerują, że AFXL może wywołać silniejszą odpowiedź przebudowy niż NAFXL. Obecne urządzenia AFXL mają znacząco większą potencjalną głębokość uszkodzenia termicznego niż urządzenia NAFXL (odpowiednio około 4,0 i 1,8 mm) (Mattos i Jordão 2012).

Większość pacjentów zgłasza znaczną poprawę bólu, świądu i ruchomości fizycznej w ciągu kilku dni do tygodni po każdym leczeniu. Zwykle szybko obserwuje się poprawę w zakresie depigmentacji, a następnie stopniową poprawę tekstury i ewentualnie zakresu ruchu. Lasery barwnikowe impulsowe i lasery frakcyjne mają odrębne i prawdopodobnie synergiczne role w leczeniu blizn po oparzeniach. Zapalne, rumieniowe blizny występujące w ciągu pierwszych kilku lat od urazu najlepiej reagują na leczenie PDL. Ablacyjne lasery frakcyjne zwykle przynoszą największą poprawę w przypadku blizn przerostowych i ściągających, z dodatkiem lub bez dodatku leków wewnątrzzmianowych lub miejscowych (np. kortykosteroidów) (Michael i in. 2014).

Nieablacyjne lasery frakcyjne są skuteczne i w przybliżeniu równoważne laserom AFL w leczeniu blizn zanikowych lub płaskich, dojrzałych. Nieprawidłowości pigmentacyjne (odbarwienie, przebarwienie lub depigmentacja) wydają się poprawiać szybciej niż nieprawidłowości tekstury w trakcie leczenia laserami frakcyjnymi (Mattos i Jordão 2012).

Wczesna interwencja (w ciągu tygodni do miesięcy od urazu) może być korzystna dla ograniczenia powstawania i progresji przykurczów bliznowych, z istotnymi korzyściami dla rehabilitacji pacjenta, co stanowi potencjalny przełom w leczeniu blizn pourazowych (Mattos i Jordão 2012).

Optymalny czas rozpoczęcia leczenia laserem frakcyjnym nie został określony. Naszym zdaniem jednak AFXL i NAFXL wydają się dobrze tolerowane znacząco wcześniej niż 1 rok po urazie. Leczenie świeżo gojących się ran z niestabilną pokrywą nabłonkową w ciągu pierwszych 1–3 miesięcy po urazie może prowadzić do nieprzewidywalnych i potencjalnie szkodliwych wyników. Doświadczenie kliniczne sugeruje jednak, że rany, które uległy epitelializacji i są stosunkowo dojrzałe, z ogniskowymi nadżerkami i owrzodzeniami, mogą goić się szybciej po leczeniu AFXL. Młodsze blizny (w pierwszym roku od urazu) często gorzej tolerują agresywne leczenie niż blizny bardziej dojrzałe, dlatego zmienne lasera należy dobierać rozważnie pod względem ustawień i terapii skojarzonych. Sugeruje się minimalny odstęp 1 miesiąca między zabiegami laserem frakcyjnym, a leczenie kontynuuje się do osiągnięcia plateau terapeutycznego lub celów leczenia (Mattos i Jordão 2012).

Leczenie bliznowców

Terapia pierwszoliniowa w przypadku niewielkich bliznowców obejmuje połączenie żelu lub opatrunków silikonowych z comiesięcznymi wstrzyknięciami wewnątrzzmianowymi kortykosteroidów. Krioterapia kontaktowa lub wewnątrzzmianowa jest potencjalnie użytecznym leczeniem wspomagającym w tych zmianach, ale nie znalazła jeszcze szerokiego zastosowania w klinicznym postępowaniu z bliznowcami. W celu zmniejszenia bólu podczas krioterapii można zastosować doustny lek przeciwbólowy i znieczulenie miejscowe wewnątrzzmianowe. Jeśli nie obserwuje się poprawy po leczeniu zachowawczym w ciągu 8–12 tygodni, można rozważyć 5-FU w połączeniu z wewnątrzzmianowymi kortykosteroidami, a ostatecznie terapię laserową lub wycięcie chirurgiczne (Michael i in. 2014).

Bliznowce mają nieprzewidywalną odpowiedź na każde leczenie. Mogą nie reagować na leczenie laserem, wykazując zmniejszoną odpowiedź po każdej sesji, i mają skłonność do nawrotów, szczególnie gdy sesje nie są wykonywane w regularnych odstępach czasu (Mattos i in. 2009).

Procedura

Przed leczeniem

Po wyborze lasera zaleca się wykonanie fotografii przed leczeniem i po nim w celu oceny odpowiedzi klinicznej. Pacjent powinien podpisać formularz świadomej zgody. Należy również zebrać wywiad dotyczący przyjmowanych leków i chorób przewlekłych (Gira i in. 2004).

Wszyscy obecni w sali zabiegowej muszą nosić okulary ochronne.

Skórę oczyszcza się, a roztwór znieczulenia miejscowego należy zastosować około 1 h przed procedurą. Zmniejszenie szybkości aplikacji lasera i stosowanie urządzeń chłodzących może zminimalizować dyskomfort pacjenta (Degitz 2015).

Parametry

Poziom energii zależy od zastosowanego urządzenia oraz koloru zmiany (ilości chromoforu). Im bardziej rumieniowa zmiana, tym więcej naczyń, co daje liczne cele i większe wytwarzanie ciepła. W takich przypadkach podczas pierwszej sesji należy użyć mniej energii. Energia powinna być stopniowo zwiększana w kolejnych sesjach (Michael i in. 2014).

Wykazano, że ustawienia wysokiej energii i wielokrotne przebiegi sprzyjają lepszym wynikom klinicznym w rewitalizacji i bliznach zanikowych. W przypadku blizn przerostowych sytuacja jest odwrotna — wysoka energia i duża gęstość mogą pogorszyć bliznę (Anderson i in. 2014).

Duża gęstość częściej prowadzi do zwiększonej częstości i nasilenia rumienia, obrzęku oraz przebarwień. W przypadku każdego urządzenia u pacjentów z wysokim fototypem skóry należy stosować niższe parametry (Degitz 2015).

Bezpieczne leczenie opiera się na unikaniu nadmiernego uszkodzenia termicznego. Ogólne zasady dotyczące wyboru lasera i techniki leczenia w terapii laserem frakcyjnym obejmują minimalizowanie liczby jednocześnie stosowanych terapii, wykonywanie zabiegów frakcyjnych przy niskich gęstościach, stosowanie wąskiej średnicy wiązki, krótkiego czasu impulsu oraz ograniczanie liczby przebiegów. Wyższe energie impulsów wymagają jednoczesnego zmniejszenia gęstości leczenia, aby zminimalizować ryzyko pogorszenia bliznowacenia. Wyniki często optymalizuje się serią zabiegów. Chociaż indywidualne cykle leczenia znacznie się różnią, pacjenci najczęściej otrzymują serię trzech do sześciu zabiegów (Michael i in. 2014).

Wyniki

Po pierwszej sesji poprawa jest bardzo subtelna, a wyniki stają się bardziej widoczne po dwóch do pięciu sesjach (ryc. 1, 2 i 3). Blizny przerostowe mogą wykazywać znaczną poprawę już podczas drugiej sesji, ale odpowiedź bliznowców jest często nieprzewidywalna. Poprawę można obserwować w zakresie grubości, rumienia, elastyczności, tekstury i świądu blizny (Michael i in. 2014).

Zdjęcia kliniczne blizny po trzech zabiegach laserem barwnikowym impulsowym o długości fali 695 nm i fluencji 7 J na centymetr kwadratowy
Ryc. 1 Laser barwnikowy impulsowy, 695 nm. Fluencja 7 J/cm2. Trzy zabiegi
Zdjęcia kliniczne blizny po czterech zabiegach ultrapulsacyjnym laserem Nd:YAG przy fluencji 16 J na centymetr kwadratowy
Ryc. 2 Nd:YAG ultrapulsacyjny. Fluencja 16 J/cm2. Cztery zabiegi
Zdjęcia kliniczne blizny po czterech zabiegach nieablacyjnym laserem frakcyjnym 1550 nm przy fluencji 45 i gęstości 4
Ryc. 3 Nieablacyjny laser frakcyjny, 1550 nm. Fluencja 45. Gęstość 4. Cztery zabiegi

Podobnie jak w przypadku innych metod leczenia, lepsze wyniki osiąga się dzięki połączeniu technologii, na przykład lasera i IPL (Degitz 2015).

Niektóre badania wykazały lepsze wyniki, gdy laser łączy się z naciekami triamcinolonu lub 5-FU, w porównaniu z każdym z tych leczeń stosowanym osobno (Degitz 2015).

Po zabiegu

Spodziewane są obrzęk i rumień. Obrzęk zwykle ustępuje w ciągu 48 h; można stosować okłady z lodu. W przypadku silnego obrzęku wskazane są leki przeciwzapalne i doustne steroidy (Anderson i in. 2014).

Rumień zwykle ustępuje w ciągu 3–5 dni, a w obszarach poza twarzą może utrzymywać się do 7 dni. Niedawno wykazano, że zastosowanie LED (diody elektroluminescencyjnej) natychmiast po NAFXL skróciło czas trwania rumienia (Anderson i in. 2014).

Najczęstszym działaniem niepożądanym leczenia PDL jest pozabiegowa purpura, która często utrzymuje się przez kilka dni (Anderson i in. 2014).

Powikłania

Powikłania są nieodłącznie związane z każdą techniką. Ogniskowe krwotoki mogą wystąpić między 12 a 24 h, ustępując samoistnie bez następstw (Ha i in. 2014).

W wyniku nieprawidłowego kontaktu końcówki z powierzchnią skóry mogą pojawić się powierzchowne nadżerki, które mogą ustąpić bez bliznowacenia (Sobanko i Alster 2012).

Oparzenia (pęcherzowe i stwardniałe obszary rumieniowe) są rzadkie, ale mogą wystąpić przy wyborze nadmiernej energii lub błędzie technicznym. Konsekwencją oparzeń mogą być odbarwienia lub przebarwienia (Ha i in. 2014).

Pozapalne przebarwienie zwykle ustępuje samoistnie w ciągu kilku miesięcy; można mu zapobiegać, przygotowując skórę środkami rozjaśniającymi (połączeniem hydrochinonu z kwasem retinowym) i stosując odpowiednią fotoprotekcję. Częściej występuje przy wysokich fototypach, w okolicy powiek lub w obszarach leczonych wysoką fluencją (Kim i Cho 2009).

Hipochromia jest rzadkim, późno pojawiającym się powikłaniem występującym po kilku tygodniach. Zwykle wiąże się z wysoką fluencją, szczególnie przy wysokich fototypach, i często poprzedzona jest pojawieniem się strupów. Jest odwracalna przy zastosowaniu steroidów, początkowo takrolimusu, a w późniejszym etapie kwasu retinowego. W przypadku opornych zmian dobrą alternatywą może być fototerapia (Ha i in. 2014).

Zakażenia w pierwszym tygodniu niosą ryzyko opóźnionego gojenia ran. Najczęstszym patogenem jest herpes simplex, któremu można zapobiegać za pomocą profilaktyki rozpoczętej na 1 dzień przed procedurą i kontynuowanej przez 5–7 dni. Autorzy mają różne stanowiska co do profilaktyki opryszczki u wszystkich pacjentów, tylko u osób z wywiadem lub tylko przy stosowaniu lasera ablacyjnego (Kim i Cho 2009). W naszej praktyce profilaktykę opryszczki rutynowo zaleca się pacjentom z wcześniejszym wywiadem w przypadku leczenia laserem ablacyjnym.

Najważniejsze wnioski

  1. Żadne leczenie nie jest uznawane za idealne w przypadku blizn.
  2. Mechanizm działania laserów na blizny opiera się na dwóch filarach — zmniejszeniu przepływu krwi oraz reorganizacji i przebudowie kolagenu.
  3. Wybór systemu laserowego zależy od typu i nasilenia blizny.
  4. Nieablacyjne lasery frakcyjne mają lepszy profil bezpieczeństwa w porównaniu z laserami ablacyjnymi.
  5. Lasery nieablacyjne są pierwszym wyborem u osób z wyższymi fototypami skóry.
  6. Nieablacyjne lasery frakcyjne wydają się osiągać wyniki podobne do ablacyjnych laserów frakcyjnych w przypadku stosunkowo zanikowych, płytkich lub płaskich blizn.
  7. Lasery dają zmienną odpowiedź w bliznach przerostowych. Lepszą odpowiedź obserwuje się w mniej grubych bliznach, w zorganizowanych bliznach, takich jak po procedurach chirurgicznych, oraz w bliznach świeżych.
  8. Bliznowce mają nieprzewidywalną odpowiedź na każde leczenie.

References

Anderson R, et al. Laser treatment of traumatic scars with an emphasis on ablative fractional laser resurfacing: consensus report. JAMA Dermatol. 2014;150(2):187–93.

Degitz K. Non-ablative fractional lasers: acne scars and other indications. Hautarzt. 2015;66(10):753–6.

Dvorak HF. Angiogenesis: update 2005. J Thromb Haemost. 2005;3:1835–42.

Dvorak HF. Vascular permeability factor/vascular endothelial growth factor: a critical cytokine in tumor angiogenesis and a potential target for diagnosis and therapy. J Clin Oncol. 2002;20:4368–80.

Ferguson MW, O’Kane S. Scar-free healing: from embryonic mechanism to adult therapeutic intervention. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2004;359:839–50.

Ferguson MW, Whitby DJ, Shah M, Armstrong J, Siebert JW, Longaker MT. Scar formation: the spectral nature of fetal and adult wound repair. Plast Reconstr Surg. 1996;97:854–60.

Gira AK, et al. Keloids demonstrate high-level epidermal expression of vascular endothelial growth factor. J Am Acad Dermatol. 2004;50:850–3.

Gold M, et al. Updated international clinical recommendations on scar management: part 2 – algorithms for scar prevention and treatment. Dermatol Surg. 2014;40:825–31.

Martin P, Leibovich SJ. Inflammatory cells during wound repair: the good, the bad and the ugly. Trends Cell Biol. 2005;15:599–607.

Mattos R, Jordão JM. Lasers fracionados não ablativos no rejuvenescimento. In: Kadunk B, et al., editors. Tratado de Cirurgia Dermatológica, Cosmiatria e Laser da Sociedade Brasileira de Dermatologia. Rio de Janeiro: Elsevier; 2012. p. 763–70.

Mattos R, Torezan L, Osório N. Tratamento de cicatrizes hipertróficas e quelóides. In: Osório N, Torezan L, editors. Laser em Dermatologia: Conceitos básicos e aplicações. São Paulo: ROCA; 2009. p. 237–49.

Mccallion RL, Ferguson MWJ. Fetal wound healing and development of antiscarring therapies for adult wound healing. In: Clark RA, editor. The molecular and cellular biology of wound repair. 2nd ed. New York: Plenum Press; 1996. p. 561–90.

Michael HE, et al. Updated international clinical recommendations on scar management: part 1 – evaluating. Dermatol Surg. 2014;40:817–24.

Mutalik S. Treatment of keloids and hypertrophic scars. Indian J Dermatol Venereol Leprol. 2005;71:3–8.

Osório N, Seque CA. Cicatrizes atróficas e hipertróficas. In: Kadunk B, et al., editors. Tratado de Cirurgia Dermatológica, Cosmiatria e Laser da Sociedade Brasileira de Dermatologia. Rio de Janeiro: Elsevier; 2012. p. 839–45.

Park JE, Barbul A. Understanding the role of immune regulation in wound healing. Am J Surg. 2004;187:S11–6.

Profyris C, Tziotzios C, Do Vale I. Cutaneous scarring: pathophysiology, molecular mechanisms, and scar reduction therapeutics. Part I. The molecular basis of scar formation. J Am Acad Dermatol. 2012;66:1–10.

Santoro MM, Gaudino G. Cellular and molecular facets of keratinocyte reepithelization during wound healing. Exp Cell Res. 2005;304:274–86.

Sardana K, et al. Which type of atrophic acne scar (ice-pick, boxcar, or rolling) responds to non-ablative fractional laser therapy? Dermatol Surg. 2014;40:288–300.

Sobanko JF, Alster TS. Management of acne scarring, part I: a comparative review of laser surgical approaches. Am J Clin Dermatol. 2012;13(5):319–30.

Sobanko JF, Vachiramon V, Rattanaumpawan P, Miller CJ. Early postoperative single treatment ablative fractional lasing of Mohs micrographic surgery facial scars: a split-scar, evaluator-blinded study. Lasers Surg Med. 2015;47(1):1–5.

Tziotzios C, Profyris C, Sterling J. Cutaneous scarring: pathophysiology, molecular mechanisms, and scar reduction therapeutics. Part II. Strategies to reduce scar formation after dermatologic procedures. J Am Acad Dermatol. 2012;66:13–24.

Vrijman C, et al. Laser and intense pulsed light therapy for the treatment of hypertrophic scars: a systematic review. Br J Dermatol. 2011;165:934–42.

Werner S, Grose R. Regulation of wound healing by growth factors and cytokines. Physiol Rev. 2003;83:835–70.

Kauvar AN. Fractional non-ablative laser resurfacing: is there a skin tightening effect? Dermatol Surg. 2014;40:157.

Ha JM, Kim HS, Cho EB, Park GH, Park EJ, Kim KH, Kim LS, Kim KJ. Comparison of the effectiveness of non-ablative fractional laser versus pulsed-dye laser in thyroidectomy scar prevention. Ann Dermatol. 2014;26:615–20.

Kim S, Cho KH. Clinical trial of dual treatment with an ablative fractional laser and a non-ablative laser for the treatment of acne scars in Asian patients. Dermatol Surg. 2009;35:1089–98.

Jang J, et al. Comparison of the effectiveness of ablative and non-ablative fractional laser treatments for early stage thyroidectomy scars. Arch Plast Surg. 2016;43(6):575–81.

Yang Q, Huang W, Qian H, Chen S, Ma L, Lu Z. Efficacy and safety of a 1550-nm fractional laser in the treatment of acne scars in Chinese patients: a split-face comparative study. J Cosmet Laser Ther. 2016;18(6):312–6.

Amann PM, Marquardt Y, Steiner T, Hölzle F, Skazik-Voogt C, Heise R, Baron JM. Effects of non-ablative fractional erbium glass laser treatment on gene regulation in human three-dimensional skin models. Lasers Med Sci. 2016;31(3):397–404.

This site uses cookies

We use cookies to collect information about how you use this site. We use this information to make the website work as well as possible and improve our services.