Fractional Ablative and Non-Ablative Lasers for Ethnic Skin
Lasery frakcyjne ablacyjne i nieablacyjne do skóry etnicznej
Paulo Roberto Barbosa, Tais Valverde, Roberta Almada e Silva i Fabiolla Sih Moriya Brazylijskie Towarzystwo Dermatologiczne, Klinika Dermatologiczna Paulo Barbosa – Centrum Stomatologiczno-Medyczne Louis Pasteur, 5. piętro, pokoje 505–507, CEP 41.850-000 Itaigara, Salvador, BA, Brazylia
Streszczenie
Skóra etniczna to termin używany do określenia ciemniejszej skóry odpowiadającej IV, V i VI typowi skóry według skali Fitzpatricka. Pacjenci ze skórą etniczną mają zwiększone ryzyko problemów związanych z pigmentacją, takich jak hiperpigmentacja lub hipopigmentacja pozapalna. Przez długi czas leczenie skóry etnicznej laserami było dużym wyzwaniem, zwłaszcza w odniesieniu do technologii ablacyjnych – techniki tak powszechnie stosowanej i rozpowszechnionej w procedurach dermatologicznych. Z biegiem czasu urządzenia laserowe ewoluowały, a nowoczesne techniki sprawiają, że ich stosowanie jest bezpieczniejsze, wiąże się z krótszym czasem rekonwalescencji, a co za tym idzie – mniejszymi uszkodzeniami i ryzykiem pigmentacji pozapalnej. Zabiegi z użyciem frakcyjnych laserów ablacyjnych i nieablacyjnych, wykonywane przez wykwalifikowanych i dobrze wyszkolonych dermatologów, można uznać za bezpieczne i opłacalne w wielu różnych rodzajach leczenia. W niniejszym rozdziale omówiono skórę etniczną oraz specyfikę leczenia laserowego.
Słowa kluczowe Skóra etnicznaLaserTechnologie ablacyjneLaser CO2Lasery erboweFrakcyjne i niefrakcyjne lasery ablacyjne
Wprowadzenie
Kolor skóry i struktura rasowa populacji Brazylii są zróżnicowane. Pacjenci o ciemnej karnacji są częściej spotykani w północnej i północno-wschodniej części kraju, co wynika z historii kolonizacji, i większość z nich koncentruje się właśnie na tych obszarach. Mają oni skórę etniczną – termin używany do określenia ciemniejszej, niekaukaskiej skóry, odpowiadającej IV, V i VI typowi w klasyfikacji Fitzpatricka (IBGE 2000).
Przez długi czas leczenie skóry etnicznej laserami stanowiło wyzwanie, zwłaszcza w odniesieniu do technologii ablacyjnych. Chociaż głównym chromoforem w tej technice jest woda, a nie melamina, generowane przez nie ciepło może spowodować poważne powikłania pooperacyjne, jeśli urządzenie nie jest obsługiwane przez wyszkolonego specjalistę, co wymaga dogłębnej znajomości fizycznych podstaw działania laserów (Battle i Hobbs 2003).
Liczba melanocytów i grubość skóry są około takie same u wszystkich ras, jednak skóra etniczna ma swoje specyficzne cechy. W skórze etnicznej stwierdza się większą liczbę i objętość fibroblastów, a także fibroblasty dwu- lub wielojądrowe o wzmożonej aktywności. Ta nadaktywność może tłumaczyć predyspozycję do powstawania bliznowców. Skóra etniczna jest również bogatsza w gruczoły łojowe i zawiera więcej kolagenu (Mateus i Palermo 2012).
Różnice dotyczą tempa produkcji melaniny, liczby, morfologii, wielkości, gęstości i rozmieszczenia melanosomów. Pacjenci ze skórą etniczną mają większe ryzyko problemów z pigmentacją, ponieważ melamina w skórze konkuruje z głównym chromoforem, zwiększając ryzyko pooperacyjnej hiperpigmentacji i hipopigmentacji. Co więcej, ryzyko zmian pigmentacyjnych może być również skorelowane z głębokością uszkodzenia laserowego oraz jego wpływem na ogrzewanie skóry właściwej. Hiperpigmentacja pozapalna jest najczęstszym powikłaniem resurfacingu twarzy u pacjentów z IV typem skóry (Sriprachya-anunt i wsp. 2002; Wat i wsp. 2017).
Frakcyjne lasery ablacyjne
Lasery na dwutlenek węgla (CO2) są głównym przedstawicielem laserów ablacyjnych i chociaż opracowano je w 1968 roku, nadal uznawane są za złoty standard w leczeniu fotostarzenia się. Nowoczesne technologie umożliwiają tworzenie kolumn ablacji i koagulacji o ściśle kontrolowanej głębokości, co zapewnia większe bezpieczeństwo i skraca czas rekonwalescencji. Metoda opiera się na zasadzie selektywnej fototermolizy, opracowanej przez Parisha i Andersona w 1983 roku. Zasada ta polega na selektywnym i specyficznym niszczeniu celu w skórze przy minimalnym uszkodzeniu termicznym składników sąsiednich tkanek. Aby uzyskać selektywną fototermolizę, należy starannie dobrać odpowiednią długość fali, pochłanianą przede wszystkim przez tkankę docelową lub chromofor. W przypadku laserów ablacyjnych głównym chromoforem jest woda (Riggs i wsp. 2007; Tierney i wsp. 2011).
Lasery CO2 wykazują jednak intensywny resztkowy efekt termiczny, co prowadzi do znacznie szerszego zakresu zmian niż sama ablacja tkanki obserwowana na koniec procedury. Z drugiej strony woda jest pochłaniana przez laser CO2 13-krotnie mniej efektywnie niż przez lasery erbowe, które działają bardziej powierzchownie i powodują mniejsze uszkodzenia termiczne (Kalil i Campos 2012).
Nową koncepcję leczenia opisał Manstein i wsp. w 2004 roku: fototermolizę frakcyjną. W tej procedurze laser wytwarza mikroskopijne uszkodzenia o grubości od 100 do 150 μm i głębokości 0,2–2,4 mm, nazywane mikrostrefami termicznymi (TMZ). Są to wysoce kontrolowane mikronakłucia w naskórku i skórze właściwej, które następnie są zastępowane przez nową, zorganizowaną tkankę bogatą w kolagen. Fototermoliza frakcyjna zrewolucjonizowała leczenie laserowe, umożliwiając skuteczną koagulację skóry właściwej bez większego uszkodzenia warstwy naskórka, zmniejszając tym samym ryzyko nieestetycznych blizn i skracając czas rekonwalescencji w porównaniu z tradycyjnymi procedurami ablacyjnymi. Dostępnych jest kilka urządzeń do ablacyjnej fototermolizy frakcyjnej, wykorzystujących trzy różne długości fal: 2790, 2940 i 10 600 nm (Kalil i Campos 2012; Xu i wsp. 2011; Macrene i wsp. 2012; Manstein i wsp. 2004; Wat i wsp. 2017).
W 2007 roku Hantash i wsp. opisali zastosowanie nowego frakcyjnego lasera ablacyjnego CO2, który za pomocą mikrostref termicznych generuje kolumny ablacji i koagulacji przechodzące przez warstwę rogową naskórka, naskórek i skórę właściwą. Wiązka lasera CO2 jest w stanie usunąć od 25 do 50 μm tkanki podczas każdej aplikacji, podnosząc temperaturę do 100 °C w ciągu 640 ms. Ciepło powoduje natychmiastowe obkurczenie się skóry, częściowo w wyniku odwodnienia spowodowanego parowaniem wody oraz obkurczenia kolagenu, który kurczy się w temperaturach powyżej 60 °C (Ciocon i wsp. 2011).
Mimo długotrwałej poprawy klinicznej najlepsze rezultaty obserwuje się po 3 miesiącach od zabiegu, głównie z powodu utrzymującej się odpowiedzi zapalnej (czego dowodem jest obecność białka szoku cieplnego 47) oraz ciągłej przebudowy kolagenu, stwierdzanej w badaniach histologicznych i immunohistochemicznych. Ortiz i wsp. donoszą, że u pacjentów utrzymuje się 74% poprawy przez pierwsze 1–2 lata obserwacji (Ortiz i wsp. 2010).
Markery komórkowe neokolagenezy, takie jak prokolagen III i kolagen III, znajdują się w poddanych zabiegowi obszarach, a wzrost gęstości kolagenu i liczby włókien sprężystych można obserwować nawet do roku po zabiegu (Xu i wsp. 2011; Kim i wsp. 2013; Orringer i wsp. 2004).
Obecnie na rynku dostępne są różne frakcyjne urządzenia CO2, charakteryzujące się regulowaną fluencją i czasem trwania impulsu, co umożliwia precyzyjną kontrolę poziomu i głębokości ciepła w skórze właściwej. Te parametry – fluencja, czas trwania impulsu, moc, energia i gęstość – determinują skuteczność i bezpieczeństwo leczenia (Kadunc i wsp. 2012).
Laser erbowo-ytrowo-aluminiowo-granatowy (Er:YAG) został zatwierdzony przez FDA w 1996 roku do resurfacingu skóry. Ponieważ jego długość fali (2940 nm) jest najbliższa szczytowi absorpcji wody (3000 nm), praktycznie cała jego energia jest pochłaniana przez naskórek i warstwę brodawkową skóry właściwej, powodując powierzchowną ablację i mniejsze uszkodzenia termiczne niż lasery CO2. Każda aplikacja krótkiego impulsu lasera Er:YAG (250–350 ms) powoduje ablację około 20–25 μm tkanki przy wykorzystaniu energii 5 J/cm2. Uszkodzenie termiczne sięga głębokości 30–50 μm przy fluencji 5–8 J/cm2, czyli jest mniejsze niż w przypadku laserów CO2 (głębokość 50–200 μm przy fluencji 3,5–6,5 J/cm2). Nawet przy wielokrotnych aplikacjach uszkodzenia termiczne powodowane przez lasery Er:YAG ograniczają się do 50 μm (Riggs i wsp. 2007).
Ta technologia, działająca w zakresie spektrum podczerwonego, wykazuje silniejszy efekt ablacyjny przy znikomych uszkodzeniach termicznych (5 μm na aplikację). Ze względu na długość fali odpowiadającą maksymalnej absorpcji wody, krótki czas trwania impulsu i odpowiednią energię, lasery Er:YAG są preferowaną technologią w leczeniu drobnych zmarszczek, fotostarzenia się oraz zabiegów u osób z wyższymi fototypami. Uszkodzenia sąsiednich tkanek są minimalne (maksymalna temperatura osiąga 30 °C), a punkty krwawienia pojawiają się dopiero po kilku aplikacjach (4–5, w zależności od wielkości leczonego obszaru), co wskazuje na osiągnięcie połączenia skórno-naskórkowego i konieczność zakończenia aplikacji lasera. Czas reepitelializacji wynosi około 2–4 dni (Riggs i wsp. 2007).
Kolejny nowy typ lasera, Er:YSGG (erbowo-ytrowo-skandowo-galowo-granatowy), wprowadzono na rynek w 2007 roku. Emituje on energię o długości fali 2790 nm i charakteryzuje się współczynnikiem absorpcji wody na poziomie 5000/cm2 – wartością pośrednią między wartościami dla laserów CO2 i Er:YAG (odpowiednio 1000 i 12 500/cm2). Tym samym zdolność ablacyjna laserów Er:YSGG jest wyższa niż laserów CO2 i niższa niż laserów Er:YAG, z pośrednim potencjałem uszkodzeń termicznych wśród laserów ablacyjnych. Działa na cały naskórek i powoduje homeostatyczne bodźce termiczne, których nie można uzyskać za pomocą laserów Er:YAG. Ponadto nie powoduje częstych działań niepożądanych obserwowanych podczas aplikacji lasera CO2, takich jak rozległe uszkodzenia termiczne i długi czas rekonwalescencji (Macrene i wsp. 2012).
Laser o długości fali 2790 nm umożliwia wykonanie dwóch rodzajów ablacji (ciągłej i frakcyjnej) podczas tej samej sesji. Ta kombinacja powoduje zarówno parowanie powierzchni naskórka, jak i powstawanie stref koagulacji na połączeniu skórno-naskórkowym (Munavalli i wsp. 2011).
Technika frakcyjna jest w stanie wytworzyć kolumny ablacyjne o średnicy 300 μm i głębokości 300–1500 μm, z resztkowym uszkodzeniem termicznym o grubości 40–60 μm (Munavalli i wsp. 2011).
Frakcyjne lasery nieablacyjne
Po ustaleniu zasady fototermolizy frakcyjnej w 2004 roku pojawiły się pierwsze frakcyjne lasery nieablacyjne zatwierdzone przez FDA (Agencję ds. Żywności i Leków). Ich głównym chromoforem jest woda, a wykorzystywane długości fal mieszczą się w zakresie od 1064 do 1550 nm. Urządzenia te różnią się od technologii ablacyjnej, która powoduje parowanie naskórka. Laser wywołuje nieodwracalne uszkodzenia termiczne, indukując odpowiedź gojącą w warstwie brodawkowej i górnej części warstwy siateczkowej skóry właściwej (strefy koagulacji), osiągając temperatury od 50 do 70 stopni. Koagulacja spowodowana denaturacją kolagenu indukuje zlokalizowaną martwicę, a w konsekwencji tworzenie się nowego kolagenu. Ponieważ tego typu lasery generują ciepło w głębszych warstwach tkanki bez naruszania integralności bariery naskórkowej, technikę tę można uznać za bezpieczniejszą u pacjentów z wyższymi fototypami, zmniejszając ryzyko niepożądanych powikłań w porównaniu z technikami ablacyjnymi. Kolumny koagulacji mogą sięgać dużych głębokości w skórze, w zależności od ilości wykorzystanej energii (fluencji), gęstości mikrostref termicznych na jedną aplikację oraz liczby przejść urządzenia (Macrene i wsp. 2012).
Wskazania do leczenia laserowego skóry etnicznej
Zaburzenia pigmentacji
Zaburzenia pigmentacji u pacjentów ze skórą etniczną są jedną z najczęstszych dolegliwości zgłaszanych w gabinetach dermatologicznych (Ortiz i wsp. 2010). Wśród nich bardzo częste są melasma oraz hiperchromia pozapalna.
Leczenie melasmy (rozdział „Lasery Q-switchowane w leczeniu melasmy, cieni pod oczami i fotoodmładzania” w tomie „Codzienna rutyna w dermatologii kosmetycznej”) nadal stanowi wyzwanie dla dermatologii niezależnie od fototypu skóry, jednak u pacjentów ze skórą etniczną jest jeszcze trudniejsze. Nierzadko po leczeniu nie obserwuje się żadnej poprawy, a także dochodzi do przyciemnienia leczonego obszaru. Hiperchromia pozapalna jest stosunkowo częstym działaniem niepożądanym po leczeniu laserowym (Jackson 2003). Mimo to zastosowanie frakcyjnych laserów nieablacyjnych, lasera Q-switchowanego Nd-YAG o niskim stopniu uszkodzeń termicznych, może być opcją terapeutyczną w melasmie.
Terapia mikroigłowa z lub bez przezskórnego dostarczania leków (TED) (rozdział „Terapia mikroigłowa w przezskórnym dostarczaniu leków w leczeniu rozstępów”, niniejszy tom) jest doskonałą opcją w przypadku zaburzeń pigmentacji, melasmy lub hiperchromii pozapalnej. W przypadku połączenia z dostarczaniem leków, hydrochinon, kwas kojowy, kwas azelainowy i kwas traneksamowy stosuje się bezpośrednio przed zabiegiem mikroigłowym. Substancje te mogą być stosowane pojedynczo lub w połączeniach. Po zabiegu obserwuje się lekki rumień. Utrzymuje się on krócej niż 24 godziny, z bardzo szybkim powrotem do sprawności. Terapię mikroigłową lub TED z mikroigłowaniem można łączyć z leczeniem laserem QS, naprzemiennie co 2–4 tygodnie.
Niektóre powierzchowne peelingi chemiczne, łączące kwas retinowy lub kwas alfa-hydroksylowy z preparatami rozjaśniającymi (hydrochinonem, kwasem kojowym i kwasem traneksamowym), mogą być również stosowane jako leczenie uzupełniające, naprzemiennie z laserami. Możliwe jest również nałożenie takiego peelingu na skórę bezpośrednio po zabiegu laserem QS.
Trądzik
Trądzik często powoduje przebarwienia pozapalne i blizny zanikowe (Taylor i wsp. 2002). Frakcyjny laser nieablacyjny jest bardzo dobrze wskazany do indukcji przebudowy skóry z oszczędzeniem naskórka (Jackson 2003). Procedura ta wiąże się z krótszym czasem przestoju i mniejszym ryzykiem dyschromii, wymaga jednak większej liczby sesji w porównaniu z laserami ablacyjnymi. Stosujemy również lasery ablacyjne, chociaż należy używać konserwatywnych parametrów (niskiej energii i niskiej gęstości). Kontrolowana terapia mikroigłowa z częstotliwością radiową oraz frakcyjna ablacyjna częstotliwość radiowa są również doskonałymi opcjami leczenia ciemniejszej skóry.
Łagodne nowotwory skóry
Lasery ablacyjne mogą być wykorzystywane do usuwania naczyniakowłókniaków twarzy, syringiaków, rogowacenia łojotokowego, a także dermatozy papulosy czarnej, zapalenia mieszków włosowych szyi z tendencją do bliznowacenia oraz innych dermatoz o wyższej częstości występowania u osób ze skórą etniczną (Jackson 2003).
W takich przypadkach używamy lasera CO2 lub erbowego YAG w trybie chirurgicznym, dobierając odpowiednią średnicę plamki w zależności od wielkości zmiany, aby uniknąć uszkodzeń termicznych tkanek wokół zmiany (Cole i wsp. 2009).
Rozstępy
W piśmiennictwie opisano liczne opcje leczenia rozstępów, takie jak intensywne światło pulsacyjne, laser barwnikowy pulsacyjny, ablacyjna częstotliwość radiowa, Er:Glass, Er:YAG i CO2. Jednak bardzo niewiele prac omawia te metody leczenia u osób ze skórą etniczną (Aldahan i wsp. 2016).
Niektóre badania z udziałem osób rasy azjatyckiej (fototyp VI) sugerują, że ablacyjne i nieablacyjne lasery frakcyjne są obiecującymi technologiami w leczeniu tej jednostki (Kim i wsp. 2008; Lee i wsp. 2010). W 2011 roku Yang i Lee (2011) porównali laser 1550 nm (Er:YAG) z frakcyjnym laserem CO2 w badaniu z udziałem 24 azjatyckich pacjentów z białymi rozstępami brzusznymi. Leczenie losowo przypisywano do każdej połowy ciała, przeprowadzając trzy sesje co 4 tygodnie. Poprawa kliniczna była nieco większa po stronie leczonej frakcyjnym laserem CO2, chociaż w tej grupie odnotowano więcej zdarzeń niepożądanych. Klinicznie stwierdzono zmniejszenie szerokości rozstępów, a w badaniu histologicznym obserwowano wzrost liczby włókien kolagenowych i sprężystych (Yang i Lee 2011).
Mamy doświadczenie w stosowaniu frakcyjnych laserów ablacyjnych (CO2 i erbowego 2940) w leczeniu rozstępów u osób z fototypem V. Nasz protokół obejmuje przetestowanie dwóch różnych parametrów na małym obszarze 30 dni przed pierwszą sesją; stosowanie chłodzenia zimnym powietrzem przed, w trakcie i po procedurze; oraz używanie niskiej energii i niskiej gęstości (Kono i wsp. 2007). Hipochromia pozapalna jest częstym, najczęściej przemijającym zdarzeniem niepożądanym.
Odmładzanie
Chociaż u pacjentów z wyższymi fototypami opisywane jest stosunkowo większe ryzyko zaburzeń pigmentacji i blizn, możliwe jest uzyskanie skutecznego leczenia laserowego (Bhatt i Alster 2008; Shah i Alster 2010). Jako alternatywę zmniejszającą to ryzyko doskonale sprawdzają się nieablacyjne lasery frakcyjne. Prawidłowe dobranie parametrów jest kluczowe dla ograniczenia działań niepożądanych. Obie technologie mogą być stosowane w różnych sesjach, z zachowaniem 4-tygodniowego odstępu między aplikacjami.
Moje doświadczenia w leczeniu skóry etnicznej laserami
Leczenie skóry etnicznej laserami zawsze stanowi wyzwanie. Pierwszym krokiem jest ocena pacjenta i dermatozy przeznaczonej do leczenia oraz wybór najlepszej technologii. Często wykonujemy zabieg testowy na małym obszarze skóry z użyciem dwóch różnych parametrów, aby sprawdzić skuteczność i uniknąć działań niepożądanych. Test jest zwykle wykonywany 30 dni przed leczeniem.
Stosowanie kremów rozjaśniających, takich jak samodzielny hydrochinon lub hydrochinon w połączeniu z kwasem retinowym, w celu przygotowania skóry przed aplikacją lasera jest kwestią kontrowersyjną, jednak jest to element naszej rutyny. Stosujemy te preparaty również przez 3–4 tygodnie po leczeniu.
Wszyscy pacjenci są fotografowani przed procedurą. Wskazane są znieczulenia miejscowe w celu zmniejszenia bólu. W trakcie zabiegu używamy urządzeń do chłodzenia skóry, ponieważ naszym zdaniem może to zminimalizować stan zapalny, pieczenie i ból.
Podczas pierwszej sesji rutynowo stosujemy konserwatywne parametry, wprowadzając korekty w kolejnych sesjach. Niska fluencja i niska gęstość są wskazane w celu zmniejszenia efektów termicznych i uniknięcia dyschromii.
Bezpośrednio po procedurze przez pierwsze 3 dni stosujemy krem steroidowy w połączeniu z kremem regenerującym, który jest utrzymywany do całkowitego wygojenia. Po leczeniu pacjentom zaleca się stosowanie filtrów przeciwsłonecznych o szerokim spektrum ochrony, a bezwzględnie kluczowe jest unikanie ekspozycji słonecznej (ryc. 1, 2, 3, 4, 5, 6 i 7).
Podsumowanie
Obecnie pacjenci ze skórą etniczną poszukują skutecznych zabiegów dermatologicznych, a dzięki postępom w technologii laserowej możliwe jest uzyskiwanie najlepszych rezultatów. Kluczowe jest fotografowanie pacjentów przed i po każdej procedurze, stosowanie odpowiednich parametrów zgodnie ze wskazaniami oraz obserwacja pacjentów w okresie pozabiegowym aż do całkowitego wygojenia skóry.
Najważniejsze wnioski
- Skóra etniczna to termin używany do określenia ciemniejszej skóry odpowiadającej IV, V i VI typowi skóry według skali Fitzpatricka.
- Pacjenci ze skórą etniczną mają zwiększone ryzyko problemów związanych z pigmentacją, takich jak hiperpigmentacja lub hipopigmentacja pozapalna.
- Ryzyko zmian pigmentacyjnych jest skorelowane z uszkodzeniem laserowym i uszkodzeniem termicznym. Zależy od długości fali lasera, fluencji i gęstości.
- Z biegiem czasu urządzenia laserowe ewoluowały, a nowoczesne techniki sprawiają, że ich stosowanie jest bezpieczniejsze, wiąże się z krótszym czasem przestoju, a co za tym idzie – mniejszymi uszkodzeniami i ryzykiem pigmentacji pozapalnej.
- Zabiegi wykonywane przez wykwalifikowanych, dobrze wyszkolonych dermatologów z użyciem frakcyjnych laserów ablacyjnych i nieablacyjnych stają się bezpieczne i opłacalne w wielu rodzajach leczenia.
Piśmiennictwo
Aldahan AS, Shah VV, Mlacker S, Samarkandy S, Alsaidan M, Nouri K. Laser and light treatments for striae distensae: a comprehensive review of the literature. Am J Clin Dermatol. 2016;17(3):239–56.
Battle Jr EF, Hobbs LM. Laser therapy on darker ethnic skin. Dermatol Clin. 2003;21:713–23.
Bhatt N, Alster TS. Laser surgery in dark skin. Dermatol Surg. 2008;34(2):184–94.
Ciocon DH, Engelman DE, Hussain M, Goldberg DJ. A split-face comparison of two ablative fractional carbon dioxide lasers for the treatment of photodamaged facial skin. Dermatol Surg. 2011;37(6):784–90.
Cole PD, Hatef DA, Kaufman Y, Pozner JN. Laser therapy in ethnic populations. Semin Plast Surg. 2009;23(3):173–7.
IBGE – Brazilian Institute of Geography and Statistics, Brazil 500 Years. Rio de Janeiro; 2000.
Jackson BA. Lasers in ethnic skin: a review. J Am Acad Dermatol. 2003;48(Suppl 6):S134–8.
Kadunc B, Palermo E, Addor F, Hetsavaht L, Rabello L, Hattos R, Martin S. Textbook of dermatologic surgery, cosmiatry and laser. In: Osório N, Macéa J, editors. Ablative fractional lasers for photoaging. 1st ed. Rio de Janeiro; 2012. p. 772. Elsevier.
Kalil C, Campos V. Practical laser handbook and other sources of electromagnetic energy. In: Boechat A, editor. Laser and interaction with tissues. 1st ed. Rio de Janeiro; 2012. p. 19. Elsevier.
Kim BJ, Lee DH, Kim MN, Song KY, Cho WI, Lee CK, Kim JY, Kwon OS. Fractional photothermolysis for the treatment of striae distensae in Asian skin. Am J Clin Dermatol. 2008;9(1):33–7.
Kim JE, Won CH, Bak H, Kositratna G, Manstein D, Dotto GP, Chang SE. Gene profiling analysis of the early effects of ablative fractional carbon dioxide laser treatment on human skin. Dermatol Surg. 2013;39(7):1033–43.
Kono T, Chan HH, Groff WF, Manstein D, Sakurai H, Takeuchi M, Yamaki T, Soejima K, Nozaki M. Prospective direct comparison study of fractional resurfacing using different fluences and densities for skin rejuvenation in Asians. Lasers Surg Med. 2007;39(4):311–4.
Lee SE, Kim JH, Lee SJ, Lee JE, Kang JM, Kim YK, Bang D, Cho SB. Treatment of striae distensae using an ablative 10,600-nm carbon dioxide fractional laser: a retrospective review of 27 participants. Dermatol Surg. 2010;36(11):1683–90.
Macrene RA, Jeffrey SD, Kenneth AA. Fractional laser skin resurfacing. J Drugs Dermatol. 2012;11:1274–87.
Manstein D, Herron GS, Sink RK, Tanner H, Anderson RR. Fractional photothermolysis: a new concept for cutaneous remodeling using microscopic patterns of thermal injury. Lasers Surg Med. 2004;34(5):426–38.
Mateus A, Palermo E. Cosmiatria and laser practice in the doctor’s office. In: Almeida G, Golovaty R, Araújo R, editors. Dark skin. 1st ed. São Paulo; 2012. p. 504. Gen.
Munavalli GS, et al. Combining confluent and fractionally ablative modalities of a novel 2790nm YSGG laser for facial resurfacing. Lasers Surg Med. 2011;43(4):273–82.
Orringer JS, Kang S, Johnson TM, Karimipour DJ, Hamilton T, Hammerberg C, Voorhees JJ, Fisher GJ. Connective tissue remodeling induced by carbon dioxide laser resurfacing of photodamaged human skin. Arch Dermatol. 2004;140(11):1326–32.
Ortiz AE, Tremaine AM, Zachary CB. Long-term efficacy of a fractional resurfacing device. Lasers Surg Med. 2010;42(2):168–70.
Riggs K, Keller M, Humphreys TR. Ablative laser resurfacing: high-energy pulsed carbon dioxide and erbium:yttrium-aluminum-garnet. Clin Dermatol. 2007;25:462–73.
Shah S, Alster TS. Laser treatment of dark skin: an updated review. Am J Clin Dermatol. 2010;11(6):389–97.
Sriprachya-anunt S, Marchell NL, Fitzpatrick R, et al. Facial resurfacing in patients with Fitzpatrick Skin Type IV. Lasers Surg Med. 2002;30(2):86–92.
Taylor SC, Cook-Bolden F, Rahman Z, Strachan D. Acne vulgaris in skin of color. J Am Acad Dermatol. 2002;46(2 Suppl Understanding):S98–106.
Tierney EP, Eisen RF, Hanke CW. Fractionated CO2 laser skin rejuvenation. Dermatol Ther. 2011;24(1):41–53.
Wat H, Wu DC, Chan HH. Fractional resurfacing in the Asian patient: current state of the art. Lasers Surg Med. 2017;49(1):45–59.
Xu XG, Luo YJ, Wu Y, Chen JZ, Xu TH, Gao XH, He CD, Geng L, Xiao T, Zhang YQ, Chen HD, Li YH. Immunohistological evaluation of skin responses after treatment using a fractional ultrapulse carbon dioxide laser on back skin. Dermatol Surg. 2011;37(8):1141–9.
Yang YJ, Lee GY. Treatment of striae distensae with nonablative fractional laser versus ablative CO2 fractional laser: a randomized controlled trial. Ann Dermatol. 2011;23(4):481–9.