Erbium Laser for Scars and Striae Distensae
Laser erbowy w leczeniu blizn i rozstępów (striae distensae)
Paulo Notaroberto Oddział Dermatologii, Szpital Marynarki Wojennej Marcílio Dias, Rio de Janeiro, Brazylia
Streszczenie
Blizny są bardzo częstym powikłaniem urazów skóry, takich jak oparzenia, operacje i urazy (rany szarpane lub otarcia), które dotykają miliony ludzi każdego roku. Wygląd blizn może być bardzo uciążliwy dla pacjentów zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym, są one nieakceptowalne estetycznie i negatywnie wpływają na jakość życia. Leczenie blizn może wymagać wielu różnych rodzajów terapii, w zależności od rodzaju występujących blizn; jednakże parowanie skóry i resztkowe uszkodzenie termiczne mogą być osiągnięte tylko za pomocą laserów ablacyjnych, co tłumaczy przewagę leczenia laserem ablacyjnym nad peelingami chemicznymi i dermabrazją. Niniejszy rozdział porusza kwestię ablacyjnego lasera erbowego (Er:YAG), który jest silnie absorbowany przez wodę, a co wraz z możliwością modulowania poprzez zmiany czasu trwania impulsu sprawia, że jest to precyzyjne, bezpieczne i skuteczne narzędzie w leczeniu blizn. Celem stosowania ablacyjnego lasera erbowego w leczeniu blizn zanikowych jest zmniejszenie głębokości krawędzi blizny i stymulowanie neokolagenezy w celu wypełnienia zagłębień.
Słowa kluczowe LaserErbAblacyjnyAblacjaResurfacingBliznaStriae distensaeRozstęp
Wstęp
Blizny są bardzo częstym powikłaniem urazów skóry, takich jak oparzenia, operacje i urazy (rany szarpane lub otarcia), które dotykają miliony ludzi każdego roku. Wygląd blizn może być bardzo uciążliwy dla pacjentów zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym (Harithy and Pon 2012), są one nieakceptowalne estetycznie i negatywnie wpływają na jakość życia. Blizny mogą również powodować świąd, tkliwość, ból, zaburzenia snu, lęk i depresję u pacjentów po operacjach (Oliaei et al. 2012).
Trądzik jest powszechną chorobą, która dotyczy do 80% osób w wieku od 11 do 30 lat (Oliaei et al. 2012; Fife 2011; Al-Saedi et al. 2014) i ponad 90% nastolatków (Fabbrocini et al. 2010). W patogenezie trądziku bierze udział wiele czynników, ale ciężka reakcja zapalna towarzysząca procesowi może prowadzić do trwałych blizn, będącego niepożądanym powikłaniem trądziku pospolitego (Fife 2011). Częstość występowania blizn potrądzikowych nie jest dobrze zbadana, ale mogą one wystąpić w pewnym stopniu u 95% pacjentów z trądzikiem pospolitym. Badania podają, że częstość występowania blizn potrądzikowych w populacji ogólnej wynosi 1–11%. Posiadanie blizn potrądzikowych może być emocjonalnie i psychicznie uciążliwe dla pacjentów. Blizny potrądzikowe mogą być związane z niską samooceną, wykluczeniem społecznym, wycofaniem się z życia społecznego, depresją (Al-Saedi et al. 2014), lękiem, zaburzeniami interakcji społecznych, zmianami obrazu ciała, gorszymi wynikami w nauce i bezrobociem, a także są czynnikiem ryzyka samobójstwa (Fife 2011).
W piśmiennictwie nie ma ogólnego konsensusu co do tego, jakie leczenie jest najlepsze (Harithy and Pon 2012). W ciągu ostatnich 15 lat laserowy resurfacing wysunął się na pierwszy plan w leczeniu blizn potrądzikowych. Pierwszymi laserami stosowanymi w leczeniu blizn potrądzikowych były ablacyjne lasery CO2 i Er:YAG, które emitują promieniowanie o długości fali odpowiednio 10 600 i 2940 nm; wykazując wysokie powinowactwo do wody, ablują naskórek i stymulują syntezę kolagenu (Hession and Grabber 2015) (zob. rozdział „Laser CO2 w leczeniu blizn” w niniejszym tomie). Wybór systemu laserowego zależy od rodzaju i ciężkości blizn potrądzikowych, czasu rekonwalescencji, jaki pacjent może tolerować, oraz ostatecznych celów i oczekiwań każdego pacjenta (Sobanko and Alster 2012). Żadne leczenie nie jest w 100% skuteczne w „wymazywaniu” blizn, a najlepszym rezultatem jest poprawa, a nie perfekcja. Leczenie blizn może wymagać wielu różnych rodzajów terapii, w zależności od rodzaju występujących blizn (Keyal et al. 2013); jednakże parowanie skóry i resztkowe uszkodzenie termiczne mogą być osiągnięte tylko za pomocą laserów ablacyjnych, co tłumaczy przewagę leczenia laserem ablacyjnym nad peelingami chemicznymi i dermabrazją (Alster and Zaulyanov-Scanolon 2007).
Klinicysta zajmujący się leczeniem blizn musi rozumieć patofizjologię powstawania blizn. Proces gojenia ran jest dydaktycznie podzielony na trzy etapy: zapalenie, proliferację i dojrzewanie (Harithy and Pon 2012; Fabbrocini et al. 2010). Badając próbki biopsyjne zmian trądzikowych z pleców pacjentów z ciężkimi bliznami i pacjentów bez blizn, Holland i wsp. stwierdzili, że faza zapalna była silniejsza i trwała dłużej u pacjentów z bliznami niż u osób bez nich (Fabbrocini et al. 2010).
Ablacja fototermiczna laserem erbowym o długości fali 2940 nm
Laser erbowy (Er:YAG) jest systemem wzbudzanym lampą błyskową, który emituje światło o niewidzialnej podczerwonej długości fali 2940 nm. Chromoforem dla laserów ablacyjnych jest woda. Nie jest przesadą stwierdzenie, że celem lasera jest sama skóra, ponieważ skóra składa się w około 80% z wody. Światło o długości fali 2940 nm lasera erbowego jest 12–18 razy lepiej absorbowane przez wodę tkankową w porównaniu do długości fali 10 600 nm emitowanej przez laser CO2. Pierwsza generacja laserów erbowych została zatwierdzona do resurfacingu skóry przez FDA (Agencję ds. Żywności i Leków) w 1996 roku (Riggs et al. 2007), a jej działanie polega na emitowaniu krótkiego impulsu (SP) o czasie trwania 250–350 μs, który jest krótszy niż czas relaksacji termicznej skóry wynoszący 1 ms (Al-Saedi et al. 2014). Próg ablacji pierwszej generacji lasera Er:YAG dla ludzkiej skóry obliczono na 1,6 J/cm2, w porównaniu do 5 J/cm2 obliczonych dla wysokoenergetycznych, krótkoimpulsowych systemów laserowych CO2. Ponieważ laser Er:YAG jest tak silnie absorbowany przez wodę, krótkoimpulsowy laser erbowy powoduje ablację tkanki na głębokość 10–40 μm i zaledwie 5 μm uszkodzenia termicznego otaczającej tkanki (Al-Saedi et al. 2014). Druga generacja laserów erbowych ma zmienne i dłuższe impulsy (500 μs–10 ms) i została zatwierdzona przez FDA w 1999 roku. Wykazano, że dłużej impulsowe lasery Er:YAG zwiększają podległą strefę działania termicznego do około 120 μm (Lukac et al. 2010), prowadząc do koagulacji i ujędrnienia skóry, ale zwiększając ryzyko wtórnych działań niepożądanych, takich jak rumień i dyschromia (hipo- i hiperchromia) (Alster and Zaulyanov-Scanolon 2007). Działania niepożądane i powikłania po resurfacingu laserem Er:YAG są podobne do obserwowanych po resurfacingu skóry laserem CO2, ale zazwyczaj są mniej nasilone pod względem czasu trwania, częstości występowania i intensywności (Keyal et al. 2013; Alexiades-Armenakas et al. 2008).
Lasery do resurfacingu są wysokoenergetycznymi laserami impulsowymi, które generują ablację fototermiczną, która występuje wraz z szybkim ogrzewaniem, gdy tkanka absorbuje wystarczającą ilość energii lasera, prowadząc do parowania tkanki. Efekt termiczny występuje również w obszarze otaczającym strefę ablacji z powodu dyfuzji termicznej (strefa uszkodzenia termicznego). Modulowane lasery erbowe o dłuższym czasie trwania impulsu powodują większe obszary koagulacji termicznej w porównaniu do pierwszej generacji urządzeń laserowych SP Er:YAG 2940 nm (Carrol and Humphreys 2006). Pozner i Goldberg przeprowadzili badanie nad histologicznym działaniem zmiennoimpulsowego lasera Er:YAG i stwierdzili, że efekt termiczny pożądany w przypadku lasera CO2 można uzyskać stosując dłuższe impulsy lasera Er:YAG (o szerokości impulsu 50 ms) (Pozner and Goldberg 2000; Khatri 2001). Ablacyjny laser erbowy powoduje umiarkowane natychmiastowe śródoperacyjne kurczenie się tkanki, ale późniejsze gojenie rany prowadzi do identycznego kurczenia się skóry właściwej, jak w przypadku urządzeń ablacyjnych lasera CO2 (Sapijaszko and Zachary 2002).
Wskaźniki odpowiedzi na pierwszej generacji krótkoimpulsowe lasery Er:YAG wahały się od 25% do 90% (Fabbrocini et al. 2010). W celu rozwiązania tych niedociągnięć opracowano dłużej impulsowe lasery Er:YAG. W prospektywnym badaniu 35 pacjentów z punktowymi bliznami potrądzikowymi wyniki były doskonałe (poprawa >75%) u 36% pacjentów i dobre (poprawa 50–75%) u 57% (Hession and Grabber 2015). Połączenie krótkich impulsów (do ablacji) z dłuższymi impulsami (do koagulacji) nazywa się trybem podwójnym Er:YAG, a systemy działające w ten sposób mają czas trwania impulsu w zakresie od 500 μs do 10 ms. Jako grupa, lasery te wykazano, że powodują głębsze parowanie tkanki, lepszą kontrolę hemostazy i kurczenie się kolagenu prowadzące do klinicznego ujędrnienia skóry. Przekłada się to na większą poprawę kliniczną w przypadku łagodnych do umiarkowanych blizn potrądzikowych niż w przypadku ich krótkoimpulsowych poprzedników, stanowiąc więc dobry kompromis między laserem CO2 a pierwszą generacją lasera erbowego (Keyal et al. 2013).
Celem stosowania lasera ablacyjnego w leczeniu blizn zanikowych jest zmniejszenie głębokości krawędzi blizny i stymulowanie neokolagenezy w celu wypełnienia zagłębień. Skupione parowanie można stosować w leczeniu pojedynczych blizn, ale wykonanie leczenia na całej jednostce estetycznej (leczenie obszarowe) jest wysoce zalecane dla zwiększenia ogólnego efektu kurczenia kolagenu, co sprzyja poprawie blizn rozciągliwycb. Leczenie obszarowe zmniejsza również ryzyko ostrego rozgraniczenia między leczonymi i nieleczonymi miejscami (Alster and Zaulyanov-Scanolon 2007). Leczenie krawędziowe z użyciem łagodniejszej energii należy wykonać na obwodzie leczonego obszaru w celu wygładzenia przejścia między obszarami leczonymi i nieleczonymi.
Koncepcja ablacyjnej fototermolizy frakcyjnej (AFP) została wprowadzona w 2003 roku jako opcja dla niskiego ryzyka, krótkiego czasu przestoju i skutecznych technik resurfacingu. Lasery frakcyjne działają poprzez termiczne zmienianie „frakcji” skóry, pozostawiając do 95% skóry nietkniętej, co prowadzi do szybszego gojenia, krótszego czasu przestoju i mniejszej liczby działań niepożądanych w porównaniu do niefrakcyjnych urządzeń laseru ablacyjnego (Loesch et al. 2014; Zgavec and Stopajnik 2014). AFP indukuje małe trójwymiarowe strefy uszkodzenia termicznego znane jako mikroskopijne strefy leczenia (MTZ) (Harithy and Pon 2012). Pomimo braku ablacji dużej powierzchni, AFP generuje MTZ, które są prawdziwymi „kolumnami ciepła” zdolnymi do wywołania kurczenia się kolagenu (ujędrnienia skóry) i zapalenia, które stymuluje neokolagenezę. W przypadku AFP głębokość penetracji jest wprost proporcjonalna do energii dostarczanej w każdej MTZ, a intensywność leczenia wzrasta w tym samym tempie, w którym zwiększa się gęstość plam. Gęstość można podać jako procent pokrycia laserem w leczonym obszarze lub liczbę MTZ na centymetr kwadratowy (Harithy and Pon 2012).
Protokoły leczenia
Resurfacing skóry
Leczenie musi być starannie zaplanowane, wykonane i monitorowane w celu maksymalizacji wyników i minimalizacji działań niepożądanych.
Skórę należy przygotować poprzez miejscowe stosowanie kwasu glikolowego lub tretynoiny w połączeniu z witaminą C co najmniej na 1 miesiąc przed wykonaniem zabiegu. Miejscowe stosowanie hydrochinonu u osób o ciemniejszych fototypach w okresie przed leczeniem w celu minimalizacji ryzyka resztkowej hiperchromii nie jest konsensusowe. Wszystkich pacjentów należy poinformować o konieczności stosowania filtrów przeciwsłonecznych o bardzo wysokiej ochronie przed UVA i UVB oraz unikania ekspozycji słonecznej przed leczeniem (co najmniej 1 miesiąc) i po leczeniu (co najmniej 2 miesiące).
Doustny profilaktyczny schemat terapii przeciwopryszczkowej należy rozpocząć 2 dni przed zabiegiem i utrzymywać przez 5 dni; jest on obowiązkowy zawsze, gdy występuje wcześniejsza historia opryszczki pospolitej lub gdy zostanie wykonane agresywne leczenie (szczególnie jeśli leczenie dotyczy obszaru okołoustnego). Profilaktyczna terapia antybiotykowa jest wymagana, gdy zostanie wykonane niefrakcyjne leczenie ablacyjne.
Znieczulenie miejscowe kiedyś wystarczało do kontroli bólu, ale konieczne może być doustne uśmierzanie bólu (takie jak ketorolak trometamolowy), znieczulenie naciekowe lub blokady nerwowe. Stosowanie kortykosteroidów (miejscowo lub doustnie) może zmniejszyć rumień i obrzęk w okresie po leczeniu, ale jego stosowanie jest dość kontrowersyjne, ponieważ wielu lekarzy uważa, że może ono pogorszyć ostateczny wynik, ponieważ neokolageneza wynika głównie z zapalenia.
Maści takie jak wazelina muszą być stosowane w okresie reepitelializacji, która trwa 2 lub 3 dni w zależności od intensywności leczenia.
Blizny pourazowe
Kim i wsp. przeprowadzili prospektywne badanie z udziałem 12 pacjentów o fototypach skóry III–V według Fitzpatricka z 15 bliznami powstałymi w wyniku urazu twarzy i zaopatrzenia szwami w dniu urazu. Leczenie frakcyjnym laserem Er:YAG (LOTUSII, Laseroptek, Sungnam, Korea) rozpoczęto co najmniej 4 tygodnie po pierwotnym zaopatrzeniu rany, a każdy pacjent przeszedł cztery sesje w miesięcznych odstępach. W każdej sesji wykonano dwa przejścia łączące krótkie (0,35 ms) i długie (1 ms) impulsy, a wszyscy pacjenci poddani byli tym samym parametrom impulsu i energii. To koreańskie badanie wykazało, że ablacyjne frakcyjne leczenie laserem Er:YAG poprawiło wygląd blizn na podstawie obiektywnych wyników i wskaźników zadowolenia pacjentów (Kim et al. 2012).
Badanie przeprowadzone na Uniwersytecie w Weronie (Włochy) przez dr. Nociniego i wsp. objęło dziesięciu pacjentów z bliznami po operacji jednostronnego i obustronnego rozszczepu wargi. Wszystkie osoby przeszły w każdej sesji cztery przejścia łączące różne głębokości ablacji i koagulacji (pierwsze przejście: ablacja 100 μm bez koagulacji; drugie przejście: ablacja 80 μm z koagulacją 50 μm; trzecie przejście: ablacja 60 μm z koagulacją 25 μm; a czwarte przejście: ablacja 40 μm w celu wygładzenia krawędzi obszaru operacyjnego). Autorzy zgłosili kliniczną poprawę blizn leczonych niefrakcyjnym laserem Er:YAG (Contour, Sciton, Palo Alto, Kalifornia, USA) po pierwszym leczeniu, z ciągłą poprawą po drugiej sesji laserowej (Nocini et al. 2003).
Blizny potrądzikowe
Blizny potrądzikowe mogą powstać w wyniku uszkodzenia skóry podczas gojenia aktywnego trądziku i można je podzielić na trzy różne typy w zależności od tego, czy występuje ubytek czy przyrost kolagenu: zanikowe, przerostowe lub keloidy. Blizny zanikowe potrądzikowe są zdecydowanie najczęstszym typem, stanowiąc 80–90% wszystkich blizn potrądzikowych, i dzielą się na blizny typu ice pick, pudełkowe i pofałdowane. Wśród blizn zanikowych typ ice pick stanowi 60–70% wszystkich blizn, pudełkowe 20–30%, a pofałdowane 15–25%. Blizna typu ice pick jest wąska (mniej niż 2 mm), punktowa i głęboka, nie ulega widocznej zmianie podczas rozciągania skóry, a zazwyczaj jej otwór jest szerszy niż głębszy lejek, tworząc kształt litery „V”. Blizny pofałdowane powstają w wyniku przytwierdzenia skóry właściwej do tkanki podskórnej, są one zazwyczaj szersze niż blizny ice pick, mając 4–5 mm szerokości. Nadają skórze pofałdowany, falisty wygląd i ich wygląd kliniczny zazwyczaj poprawia się podczas rozciągania. Blizny pudełkowe są okrągłe lub owalne z wyraźnymi pionowymi krawędziami. Są one zazwyczaj szersze na powierzchni niż blizny ice pick i nie mają zwężającego się kształtu litery V. Zamiast tego mają kształt litery U z szeroką podstawą i mogą być płytkie lub głębokie (Fabbrocini et al. 2010). Często wszystkie trzy typy blizn zanikowych można zaobserwować u tych samych pacjentów, a ich rozróżnienie może być bardzo trudne. Wraz ze starzeniem się skóry wygląd blizn potrądzikowych często pogarsza się z powodu względnego osłabienia skóry właściwej, zamiast blaknąć (Fife 2011; Weinstein 1999).
Patogeneza zanikowych blizn potrądzikowych nie jest do końca poznana, ale najprawdopodobniej jest związana z mediatorami zapalnymi i enzymatyczną degradacją włókien kolagenowych. Nie jest jasne, dlaczego niektórzy pacjenci z trądzikiem rozwijają blizny, a inni nie, ponieważ stopień nasilenia trądziku nie zawsze koreluje z częstością występowania lub ciężkością blizn. Gdy blizny już powstaną, zazwyczaj są trwałe (Fife 2011). Histologicznie blizny potrądzikowe są zazwyczaj ograniczone do naskórka i górnej części skóry właściwej brodawkowatej, dlatego można je leczyć różnymi technikami, w tym laserami ablacyjnymi i nieablacyjnymi do resurfacingu skóry (Keyal et al. 2013).
Po badaniu fizykalnym, zrozumienie obaw i oczekiwań pacjenta związanych z jego bliznami potrądzikowymi jest kolejnym krokiem w leczeniu i ma decydujące znaczenie dla sukcesu (Fife 2011).
Badanie przeprowadzone przez Woo i wsp. na Uniwersytecie Koreańskim objęło 158 ochotników o fototypach skóry III–V według Fitzpatricka z zanikowymi bliznami potrądzikowymi, których podzielono na trzy grupy i leczono niefrakcyjnym ablacyjnym laserem erbowym (2940 nm) z krótkim impulsem (350 μs – grupa 1), długim impulsem (7 ms – grupa 2) i trybem podwójnym (350 μs, a następnie 8 ms – grupa 3). Pacjenci leczeni krótkoimpulsowym laserem Er:YAG wykazali lepszą poprawę blizn typu ice pick w porównaniu z leczeniem długoimpulsowym. Z drugiej strony dłuższe impulsy powodowały większą poprawę głębokich i płytkich blizn pudełkowych oraz blizn pofałdowanych w porównaniu do wyników krótkiego impulsu. Grupa poddana leczeniu w trybie podwójnym wykazała najlepszą ogólną poprawę i najlepszą poprawę dla każdego typu blizny (Woo et al. 2004). Jeong i Kye z Uniwersytetu Koreańskiego leczyli 35 pacjentów z bliznami zanikowymi długoimpulsowym (10 ms) niefrakcyjnym laserem Er:YAG (2940 nm) i zaobserwowali doskonały wynik u 36%, dobry wynik u 57% i dostateczny wynik u 7% (Jeong and Kye 2001).
Deng i wsp. przeprowadzili prospektywne badanie na Uniwersytecie Jiao Tong w Szanghaju (Chiny) z udziałem 26 pacjentów z umiarkowanymi do ciężkich zanikowych blizn potrądzikowych. Pięć sesji leczenia urządzeniem frakcyjnego lasera erbowego (Pixel 2940, Harmony, Alma Lasers, Ltd., Cezarea, Izrael), o fluencji od 800 do 1400 mJ/cm2 przy 49 MTZ/cm2 i długim czasie trwania impulsu (2 ms), aplikowano na leczony obszar wykonując 8–10 przejść, przy minimalnym dyskomforcie i nieistotnych skutkach ubocznych. Autorzy zaobserwowali poprawę o co najmniej 50% u 100% wszystkich badanych (Deng et al. 2009). Hu i wsp. z Tajwanu (Chiny) przeprowadzili badanie z udziałem 34 ochotników, którzy poddani zostali pojedynczej sesji frakcyjnego ablacyjnego lasera Er:YAG (Profractional-XC, Sciton Inc., Palo Alto, Kalifornia, USA) zapewniającego uszkodzenie termiczne na głębokość 150 μm. Badanie wykazało wskaźnik zadowolenia na poziomie 72,7% wśród pacjentów, przy minimalnych działaniach niepożądanych (Hu et al. 2011).
Frakcyjne ablacyjne leczenie erbowe łączy łagodność techniki frakcyjnej z bardziej intensywnym trybem koagulacji, promując zauważalne remodelowanie skóry i ujędrnienie skóry właściwej. Nirmal i wsp. z Indii przeprowadzili badanie kliniczne z udziałem 25 pacjentów i zauważyli, że blizny pofałdowane i powierzchowne blizny pudełkowe wykazały znacznie większą poprawę w porównaniu z bliznami ice pick i głębokimi bliznami pudełkowymi po leczeniu frakcyjnym ablacyjnym laserem erbowym o czasie trwania impulsu 2 ms (Nirmal et al. 2013).
Ryciny 1a, b oraz 2a, b ilustrują moje doświadczenie kliniczne z laserem erbowym w leczeniu blizn potrądzikowych. Ryciny pokazują poprawę w ciężkich bliznach potrądzikowych po 3 sesjach leczenia z miesięczną przerwą między nimi. Użyto urządzenia frakcyjnego lasera erbowego (Pixel 2940, Harmony, Alma Lasers, Ltd., Cezarea, Izrael) o fluencji 1400 mJ/cm2 przy 49 MTZ/cm2, długim czasie trwania impulsu (2 ms) i czterech nakładających się „strzałach” (stacking).
Często połączenie technik (np. podcięcie lub zastrzyki z wypełniaczem w połączeniu z frakcyjnym resurfacingiem) zapewnia lepszy wynik w porównaniu do jednego zabiegu stosowanego samodzielnie (Fife 2011). Yin i wsp. przeprowadzili prospektywne badanie z udziałem 40 osób z ciężkim trądzikiem. Pacjentów leczono terapią fotodynamiczną z 15% kwasem 5-aminolewulinowym (ALA), a następnie poddano pięciokrotnemu ablacyjnemu frakcyjnemu leczeniu Er:YAG (2940 nm) w 4-tygodniowych odstępach. Po 6 miesiącach zmiany wykazały ogólną poprawę u wszystkich badanych (dobra do doskonałej poprawy zapalnych zmian trądzikowych), z 80% ogólną poprawą blizn potrądzikowych.
Po 12 miesiącach większość osób miała poprawione blizny przerostowe i zanikowe (dobra do doskonałej poprawy u 85%), a u nikogo nie wystąpiły nawracające zapalne zmiany trądzikowe. Samoocena pacjentów również wykazała średnio dobre do doskonałych poprawy zmian trądzikowych i blizn, ze znaczną poprawą samooceny 6 miesięcy po leczeniu. Autorzy zasugerowali, że połączenie ALA-PDT i frakcyjnego resurfacingu z Er:YAG jest obiecującą opcją w leczeniu ciężkiego trądziku, zapobiegając powstawaniu blizn (Yin et al. 2014).
Blizny przerostowe i keloidy
Blizny przerostowe i keloidy nie są głównym wskazaniem do stosowania laserów ablacyjnych. Laser Er:YAG wydaje się bardziej odpowiedni do leczenia blizn przerostowych i keloidów, ponieważ ponieważ jest 12–18 razy bardziej selektywny dla wody niż laser CO2 ze względu na krótszą długość fali (2940 nm), powoduje mniej resztkowych uszkodzeń termicznych i mniej zapalenia (Oliaei et al. 2012; Al-Saedi et al. 2014). Er:YAG przy 5 J/cm2 paruje tkankę na głębokość 20–25 μm z dodatkową strefą martwicy termicznej 5–10 μm. Lasery Er:YAG wykazały umiarkowaną poprawę blizn przerostowych i keloidów. Te lasery ablacyjne celują w wodę w tkance, powodując parowanie tkanki (Harithy and Pon 2012).
Blizny po oparzeniach
Leczenie pełnym obszarem laserami ablacyjnymi CO2 i Er:YAG było stosowane w leczeniu blizn po oparzeniach, ale wiązało się z wydłużonym czasem rekonwalescencji i sprzecznymi wynikami. Blizny po oparzeniach, szczególnie nowe, należy leczyć łagodnie. Frakcyjne lasery ablacyjne mają zdolność działania na dobrze kontrolowany procent skóry, jednocześnie stymulując tworzenie nowego kolagenu, remodelując tkankę blizny po oparzeniu, a następnie normalizując teksturę, elastyczność i kolor blizny. Kilka opisów przypadków wykazało, że ablacyjny frakcyjny resurfacing jest bezpieczny i skuteczny w leczeniu blizn po oparzeniach; jednakże potrzebne są dalsze badania w celu określenia parametrów (Harithy and Pon 2012).
Rozstępy (striae distensae)
Rozstępy (nazywane również striae distensae) są histologicznie scharakteryzowane jako blizny; chociaż nie ma przerwy w ciągłości naskórka, wykazują mikroskopowe dowody ścieńczenia i spłaszczenia naskórka, normalną lub zmniejszoną liczbę melanocytów oraz ścieńczenie i cofnięcie się kolagenu i elastyny skóry właściwej (Godberg et al. 2005; Maia et al. 2010). We wczesnej fazie zmiany zapalne są wyraźne, ale później naskórek jest cienki i spłaszczony. Świeże rozstępy wykazują głęboki i powierzchowny okołonaczyniowy naciek limfocytarny. Pasma kolagenowe w górnej jednej trzeciej skóry właściwej siatkowatej są rozciągnięte i ułożone równolegle do powierzchni skóry. W późniejszych stadiach występuje ścieńczenie naskórka z powodu spłaszczenia grzebieni naskórkowych oraz utrata kolagenu i elastyny (Elsaie et al. 2009). Klinicznie rozstępy pojawiają się jako rumieniowe (striae rubra), liniowe blizny skórne we wczesnej fazie, lub jako hipopigmentowane (striae alba) liniowe blizny skórne z atrofią naskórka w późnej fazie.
Niewiele jest wysokiej jakości badań skupionych na fizjopatologii rozstępów (Cordeiro and Moraes 2009). Chociaż etiologia rozstępów nie jest dobrze poznana, przyjmuje się, że połączenie mechanicznego rozciągania skóry, czynników genetycznych, zaburzeń endokrynnych i prawdopodobnie wydzielania relaksyny podczas ciąży, samodzielnie lub w połączeniu, odgrywa rolę w fizjopatologii striae distensae (Maia et al. 2010).
Leczenie rozstępów opiera się na stymulowaniu neokolagenezy i przywracaniu architektury naskórka. Stosowanie technologii ablacyjnych, takich jak laser erbowy, powoduje kliniczną poprawę na obszarach ciała, ale prawie wszyscy pacjenci rozwijają znaczną pozapalną hiperpigmentację, szczególnie u osób o ciemniejszych karnacjach. Sekwencja rycin 3, 4, 5 i 6 ilustruje przebieg leczenia rozstępów na udzie u pacjentki o fototypie II skóry według Fitzpatricka. Użyto urządzenia niefrakcyjnego lasera erbowego (Fidelis, Fotona Lasers Ltd., Lublana, Słowenia) o czasie trwania impulsu LP (długi impuls) 600 μs.
Dłuższe czasy trwania impulsu powodują niską ablację i intensywną koagulację oraz zapalenie (Ryc. 4).
Resztkowa pozapalna hiperchromia jest charakterystyczna dla ablacji na obszarach ciała (Ryc. 5), pomimo znaczącego ostatecznego wyniku (Ryc. 6). Jest to powód, dla którego lasery sublatywne i nieablacyjne są pierwszymi opcjami wśród laserów w leczeniu rozstępów.
Opieka po zabiegu
Zabieg lasera ablacyjnego nie kończy się wraz z zakończeniem czynności chirurgicznej. Opieka po zabiegu jest ważnym elementem gwarantującym oczekiwany efekt estetyczny, przyspieszającym proces gojenia przy bezproblemowej rekonwalescencji i zapobiegającym powikłaniom. Otwarta pielęgnacja rany polega na częstym nakładaniu maści na powierzchnię leczonego obszaru, podczas gdy podejście okluzyjne wymaga stosowania opatrunków okluzyjnych. Otwarta i zamknięta pielęgnacja rany pomaga kontrolować ból i przyspiesza proces gojenia. W przeciwieństwie do opatrunków otwartych, opatrunki okluzyjne zwiększają ryzyko infekcji (Costa et al. 2011) i nie pozwalają na wizualizację rany.
Ból można kontrolować przez większość czasu za pomocą zimnych okładów lub sprayów z zimną wodą (Costa et al. 2011). Skuteczną kontrolę bólu można osiągnąć stosując doustne leki przeciwbólowe (paracetamol, kodeina), w połączeniu lub bez leku przeciwlękowego (lorazepam) (Costa et al. 2011). Obrzęk można leczyć poprzez stosowanie worków z lodem lub okładów z zimnej wody, ale stosowanie doustnego kortykosteroidu (40–60 mg prednizonu dziennie przez zmienny okres 3–5 dni) lub domięśniowego kortykosteroidu może być przydatne w pojedynczych przypadkach (Oliaei et al. 2012; Costa et al. 2011). Maści i leki przeciwhistaminowe można stosować w celu złagodzenia intensywnego świądu.
Powikłania i działania niepożądane
Lasery ablacyjne indukują termiczne zniszczenie skóry z sąsiednią strefą koagulacji. Dlatego niektóre objawy są oczekiwane i pożądane w okresie po zabiegu. Czas rekonwalescencji zależy od ilości energii skierowanej do skóry, czasu trwania impulsu i systemu aplikacji (pełna ablacja lub frakcyjna). Proces gojenia po leczeniu frakcyjnym jest znacznie szybszy w porównaniu do pełnego leczenia ablacyjnego (niefrakcyjnego) (Zgavec and Stopajnik 2014).
Rumień i minimalne strupy, które znikały w ciągu 7 dni, są oczekiwanymi działaniami niepożądanymi po leczeniu frakcyjnym (Zgavec and Stopajnik 2014). Średni czas trwania rumienia wynosi zazwyczaj 2 dni, a średni czas utrzymywania się strupów około 5 dni (Nirmal et al. 2013). Z drugiej strony rozległe strupy po leczeniu głowicą niefrakcyjną obserwuje się nawet po 14 dniach obserwacji (Zgavec and Stopajnik 2014). Ból oceniany przez pacjentów jest łagodniejszy podczas stosowania głowic frakcyjnych w porównaniu do pełnego leczenia ablacyjnego (Zgavec and Stopajnik 2014) i znika drugiego dnia po leczeniu (Zgavec and Stopajnik 2014; Costa et al. 2011). Ból rzadko występuje po drugim dniu okresu pooperacyjnego i jeśli wystąpi, należy zbadać jego przyczynę (suchość i infekcja są częstymi przyczynami) (Costa et al. 2011).
Obrzęk zazwyczaj waha się od łagodnego do umiarkowanego, osiąga szczyt w drugim i trzecim dniu i może trwać do 1 tygodnia (Costa et al. 2011). Obrzęk jest zazwyczaj bardziej intensywny w obszarach okołooczodołowych i na powiekach. Dłuższe czasy trwania impulsu przy mniejszej ablacji i większej koagulacji (głębsze ogrzewanie) zazwyczaj prowadzą do bardziej wyraźnego obrzęku. Świąd dotyczy ponad 90% pacjentów poddawanych leczeniu ablacyjnemu w pierwszych 2 tygodniach po zabiegu i jest spowodowany procesem gojenia (Costa et al. 2011). Gdy świąd jest intensywny i uporczywy, należy zbadać możliwość wtórnej infekcji. Łuszczenie się i pozafrakcyjna, nieablacyjna kseroza laserowa występują odpowiednio w 60% i 87% przypadków (Costa et al. 2011). Plamica może wystąpić i ustępuje samoistnie (Costa et al. 2011).
Infekcje wirusowe, bakteryjne i grzybicze są rzadkimi objawami występującymi w pierwszym tygodniu po zabiegu i wymagają właściwej identyfikacji i leczenia w celu uniknięcia dalszych powikłań (AlNomair et al. 2012), takich jak uporczywy rumień lub powstawanie blizn. Infekcję należy rozważyć, gdy wystąpi intensywny lub uporczywy ból, rumień i obrzęk. Najczęstszy rodzaj infekcji po frakcyjnym laserowym resurfacingu skóry jest spowodowany przez HSV i odnotowano go w 0,3–2% przypadków (Costa et al. 2011; AlNomair et al. 2012). Pacjenci mogą nie prezentować klasycznych opryszczkowatych pęcherzykowo-ropnych zmian, a zamiast tego mogą wykazywać tylko powierzchowne nadżerki rozwijające się w pierwszym tygodniu po leczeniu (AlNomair et al. 2012). Biorąc pod uwagę, że większość pacjentów ma subkliniczne poziomy HSV, profilaktyczne stosowanie doustnych leków przeciwwirusowych, takich jak acyklowir, famcyklowir lub walacyklowir, jest zawsze zalecane prewencyjnie przy okołoustnym lub obejmującym całą twarz ablacyjnym resurfacingu. Profilaktyka lekami przeciwwirusowymi przyjmowanymi w regularnych dawkach na infekcję HSV musi rozpocząć się 1 lub 2 dni przed zabiegiem laserowym i trwać do całkowitego wygojenia skóry. Pomimo profilaktyki infekcja opryszczkowa czasami jednak występuje. W takich przypadkach należy zastosować dawki doustnych leków przeciwwirusowych równoważne tym stosowanym w leczeniu wirusa półpaśca (Zhang and Obagi 2009). Częstość infekcji bakteryjnych w tradycyjnym resurfacingu jest zazwyczaj niska (0,5–4,5% przypadków) i jest jeszcze rzadsza przy stosowaniu frakcyjnych laserów nieablacyjnych, występując tylko w 0,1% przypadków (Costa et al. 2011; AlNomair et al. 2012). Badania sugerują, że większość infekcji bakteryjnych związanych z ablacją laserową występuje przy stosowaniu opatrunków okluzyjnych w okresie po zabiegu (Costa et al. 2011). W przypadku podejrzenia infekcji należy wykonać posiew wydzieliny, przeprowadzić badanie antybiogramu, a podczas oczekiwania na wyniki posiewu bakteryjnego i antybiogramu podać systemowy antybiotyk o szerokim spektrum działania (penicylinę, cefalosporynę pierwszej generacji lub cyprofloksacynę) (Costa et al. 2011).
Candida albicans jest najczęstszym czynnikiem związanym z infekcjami grzybiczymi występującymi po ablacji skóry, a infekcja rozpoczyna się między pierwszym a drugim tygodniem okresu po zabiegu. U pacjentów prezentujących świąd, ból i białawe nadżerki na silnie rumieniowej podstawie, a także zmiany satelickie poza leczonym obszarem, należy podejrzewać infekcję grzybiczą. W przypadku podejrzenia infekcji należy wykonać bezpośrednie badanie mikologiczne i posiew grzybiczy (Costa et al. 2011).
Wysypki trądzikopodobne zostały opisane jako częste powikłanie frakcyjnego resurfacingu skóry, mogą one wynikać z nieprawidłowej epitelializacji mieszków włosowych podczas gojenia lub być wtórne do stosowania maści w okresie rekonwalescencji (Costa et al. 2011; AlNomair et al. 2012). Rozwój torbieli prosowatych (miliów) odnotowano w aż 19% przypadków (AlNomair et al. 2012) i pojawiają się one między 3 a 8 tygodniem po leczeniu laserowym w wyniku stosowania opatrunków okluzyjnych, olejów lub kremów podczas procesu gojenia (Costa et al. 2011).
Pozapalna hiperpigmentacja (PIH) po resurfacingu skóry może być przemijająca lub długotrwała i jest jednym z najczęstszych powikłań po ablacyjnym resurfacingu (Costa et al. 2011). Hiperpigmentacja jest znacznie rzadsza przy frakcyjnym laserowym resurfacingu skóry niż przy pełnym resurfacingu ablacyjnym, ale obserwuje się ją u 1–32% pacjentów, w zależności od używanego systemu, zastosowanych parametrów i leczonych fototypów skóry (AlNomair et al. 2012). Pacjenci o ciemniejszych fototypach skóry (Fitzpatrick III–VI) lub melasmie mają większe prawdopodobieństwo rozwinięcia pozapalnej hiperpigmentacji (Costa et al. 2011; AlNomair et al. 2012). Niektóre badania odnotowują do 68% hiperpigmentacji po ablacji skóry (Costa et al. 2011). Pacjenci skłonni do rozwoju PIH muszą być przygotowani w ciągu 3 miesięcy przed zabiegiem za pomocą połączenia hydrochinonu i kwasu glikolowego lub tretynoiny, lub samej kremu z hydrochinonem, oprócz stosowania filtrów przeciwsłonecznych (Costa et al. 2011). PIH należy leczyć jak najszybciej, unikając agresywnych metod przed zakończeniem reepitelializacji, ponieważ mogą one pogorszyć stan (Costa et al. 2011). Regularne stosowanie filtru przeciwsłonecznego o szerokim spektrum i unikanie ekspozycji na słońce przez co najmniej 6 do 8 tygodni przed i po zabiegu są ważne w zapobieganiu rozwojowi PIH (Costa et al. 2011). Oprócz filtru przeciwsłonecznego, środki na przebarwienia, takie jak hydrochinon, tretynoina oraz kwasy kojowy, azelainowy i glikolowy, są również leczeniem pierwszego rzutu. Powierzchowne peelingi chemiczne i mikrodermabrazję można stosować w celu przyspieszenia procesu rozjaśniania (Costa et al. 2011).
Powstawanie blizn jest kolejnym znanym i rzadkim powikłaniem frakcyjnego ablacyjnego resurfacingu (AlNomair et al. 2012), mającym poważne i druzgocące konsekwencje (Costa et al. 2011) dla ostatecznego efektu estetycznego. Jest to częstsze powikłanie przy użyciu lasera CO2 niż przy resurfacingu skóry laserem erbowym. Istnieje kilka potencjalnych wyjaśnień powstawania blizn przerostowych, w tym stosowanie zbyt wysokich gęstości energii, pooperacyjna infekcja skóry i brak umiejętności technicznych. Szyja jest dobrze rozpoznanym miejscem szczególnie podatnym na rozwój blizn i zrostów z powodu małej liczby jednostek włosowo-łojowych i słabego unaczynienia w tym regionie, które są niezbędne do gojenia ran. Ponadto cienka skóra szyi czyni ją bardziej podatną na uszkodzenia termiczne. Inne lokalizacje anatomiczne podatne na powstawanie blizn, które wymagają bardziej konserwatywnych protokołów leczenia, obejmują obszary okołooczodołowy i żuchwowy, klatkę piersiową i inne obszary nad wyniosłościami kostnymi (Fife 2011).
Podsumowanie
Ablacyjny laser erbowy jest silnie absorbowany przez wodę, co wraz z możliwością modulowania poprzez zmiany czasu trwania impulsu sprawia, że jest to precyzyjne, bezpieczne i skuteczne narzędzie w leczeniu blizn.
Kluczowe wnioski
- Laser erbowy (Er:YAG) jest systemem wzbudzanym lampą błyskową, który emituje światło o niewidzialnej podczerwonej długości fali 2940 nm i jest silnie absorbowany przez wodę.
- Działanie lasera erbowego (Er:YAG) można modulować zmianami czasu trwania impulsu, co czyni go precyzyjnym, bezpiecznym i skutecznym narzędziem w leczeniu blizn.
- Celem stosowania ablacyjnego lasera erbowego w leczeniu blizn zanikowych jest zmniejszenie głębokości krawędzi blizny i stymulowanie neokolagenezy w celu wypełnienia zagłębień.
- Żadne leczenie nie jest w 100% skuteczne w „wymazywaniu” blizn, a najlepszym rezultatem jest poprawa, a nie perfekcja.
- Leczenie blizn może wymagać wielu różnych rodzajów terapii, w zależności od rodzaju występujących blizn; jednakże parowanie skóry i resztkowe uszkodzenie termiczne mogą być osiągnięte tylko za pomocą laserów ablacyjnych, co tłumaczy przewagę leczenia laserem ablacyjnym nad peelingami chemicznymi i dermabrazją.
Piśmiennictwo
Alexiades-Armenakas M, Dover JS, Arndt KA. The spectrum of laser skin resurfacing: nonablative, fractional, and ablative laser resurfacing. J Am Acad Dermatol. 2008;58:719–37.
AlNomair N, Nazarian R, Marmur E. Complications in lasers, lights, and radiofrequency devices. Facial Plast Surg. 2012;28:340–6.
Al-Saedi S, Al-Hilo MM, Al-Shami SH. Treatment of acne scars using fractional Erbium:YAG laser. Am J Dermatol Venerol. 2014;3(2):43–9.
Alster T, Zaulyanov-Scanolon L. Laser scar revision: a review. Dermatol Surg. 2007;33:131–40.
Carrol L, Humphreys TR. Laser – tissue interactions. Clin Dermatol. 2006;24:2–7.
Cordeiro RCT, Moraes AM. Striae distensae: physiopathology. Surg Cosmet Dermatol. 2009;1(3):137–40.
Costa FB, El Ammar ABPC, Ampos VB, Kalil CLPV. Complications in laser dermatologic surgery. Part II: fractional and non-fractional ablative laser and fractional non-ablative laser. Surg Cosmet Dermatol. 2011;3(2):135–46.
Deng H, Yuan D, Yan C, Lin X, Ding X. A 2940 nm fractional photothermolysis laser in the treatment of acne scarring: a pilot study in China. J Drug Dermatol. 2009;8(11):978–80.
Elsaie ML, Baumann LS, Elsaaiee LT. Striae distensae (stretch marks) and different modalities of therapy: an update. Dermatol Surg. 2009;35:563–73.
Fabbrocini G, et al. Acne scars: pathogenesis, classification and treatment. Dermatol Res Pract. 2010;2010:893080.
Fife D. Practical evaluation and management of atrophic acne scars: tips for the general dermatologist. J Clin Aesthet Dermatol. 2011;4(8):50–7.
Godberg DJ, Marmur ES, Schmults C, Hussain M, Phelps R. Histologic and ultrastructural analysis of ultraviolet B laser and light source treatment of leukoderma in striae distensae. Dermatol Surg. 2005;31:385–7.
Harithy R, Pon K. Scar treatment with lasers: a review and update. Curr Dermatol Rep. 2012;1:69–75.
Hession MT, Grabber EM. Atrophic acne scarring: a review of treatment options. J Clin Aesthet Dermatol. 2015;8(1):50–8.
Hu S, et al. Ablative fractional erbium-doped yttrium aluminum garnet laser with coagulation mode for the treatment of atrophic acne scars in Asian skin. Dermatol Surg. 2011;37:939–44.
Jeong JT, Kye YC. Resurfacing of pitted facial acne scars with a long-pulsed Er:YAG laser. Dermatol Surg. 2001;27:107–10.
Keyal U, Huang X, Bhatta AK. Laser treatment for post-acne scars – a review. Nepal J Med Sci. 2013;2(2):165–70.
Khatri KA. The effects of variable pulse width of erbium laser on facial skin. Dermatol Surg. 2001;27(4):332–4.
Kim SG, et al. The efficacy and safety of ablative fractional resurfacing using a 2,940-nm Er:YAG laser for traumatic scars in the early posttraumatic period. Arch Plast Surg. 2012;39:232–7.
Loesch MM, Somani AK, Travers JB, Spandau DF. Skin resurfacing procedures: new and emerging options. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2014;7:231–41.
Lukac M, Perhavec T, Nemes K, Ahcan U. Ablation and thermal depths in VSP Er:YAG laser skin resurfacing. J Laser Health Acad. 2010;1:56–71.
Maia M, Marçon CR, Rodrigues AB, Aoki T, Amaro AR. Stretch marks in pregnancy: a comparative study of risk factors among primiparae in private and public health system maternity hospitals. Surg Cosmet Dermatol. 2010;2(3):165–72.
Nirmal B, et al. Efficacy and safety of erbium-doped yttrium aluminium garnet fractional resurfacing laser for treatment of facial acne scars. Indian J Dermatol Venereol Leprol. 2013;79:193–8.
Nocini PF, D’Agostino A, Trevisiol L, Bertossi D. Treatment of scars with Er:YAG laser in patients with cleft lip: a preliminary report. Cleft Palate Craniofac J. 2003;40(5):518–22.
Oliaei S, Nelson JS, Fitzpatrick R. Laser treatment of scars. Facial Plast Surg. 2012;28:518–24.
Pozner JM, Goldberg DJ. Histologic effect of a variable pulsed Er:YAG laser. Dermatol Surg. 2000;26(8):733–6.
Riggs K, Keller M, Humphreys TR. Ablative laser resurfacing: high-energy pulsed carbon dioxide and erbium:yttrium-aluminum-garnet. Clin Dermatol. 2007;25:462–73.
Sapijaszko MJA, Zachary CB. Er:YAG laser skin resurfacing. Dermatol Clin. 2002;20(1):87–96.
Sobanko JF, Alster TS. Management of acne scarring, part I. Am J Clin Dermatol. 2012;13(5):319–30.
Weinstein C. Modulated dual mode erbium/CO2 lasers for the treatment of acne scars. J Cutan Laser Ther. 1999;1:203–8.
Woo SH, Park JH, Key YC. Resurfacing of different types of facial acne scar with short-pulsed, variable-pulsed, and dual-mode Er:YAG laser. Dermatol Surg. 2004;30:488–93.
Yin R, Lin L, Xiao Y, Hao F, Hamblim MR. Combination ALA-PDT and ablative fractional Er:YAG laser (2,940 nm) for the treatment of severe acne. Lasers Surg Med. 2014;46:165–72.
Zgavec B, Stopajnik N. Clinical and histological evaluation of Er:YAG ablative fractional skin resurfacing. J Laser Health Acad. 2014;1:1–6.
Zhang AY, Obagi S. Diagnosis and management of skin resurfacing-related complications. Oral Maxillofac Surg Clin North Am. 2009;21(1):1–12.