CO2 Laser for Scars
Laser CO2 w leczeniu blizn
Thales Lage Bicalho Bretas, Aline Tanus, Marcia Linhares i Maria Claudia Almeida Issa Universidade Federal Fluminense, Rua Miguel de Frias, 77 Sala 1215, Icaraí, Niterói, RJ, Brazylia Brazylijskie Towarzystwo Dermatologiczne, Rua Visconde de Pirajá, 595/402, Ipanema, Rio de Janeiro, RJ, Brazylia Katedra Medycyny Klinicznej – Dermatologia, Fluminense Federal University, Rua Visconde de Pirajá, 595/402, Ipanema, Niterói, RJ, Brazylia
Streszczenie
Blizny powstają w wyniku zastąpienia uszkodzonej skóry przez nową, nieprawidłową tkankę po urazie. Wykazano, że urządzenia ablacyjne, w tym lasery erbowe i na dwutlenek węgla, skutecznie poprawiają wygląd blizn, w tym dojrzałych blizn po oparzeniach. Laser CO2 wywołuje termiczną, frakcjonowaną ablację skóry, a wynikające z niej selektywne bodźce gojenia poprawiają zmienioną tkankę. Dzięki temu blizny stają się bardziej jednorodne z otaczającą skórą. Laser na dwutlenek węgla można łączyć z innymi interwencjami w celu uzyskania optymalnych rezultatów. Może być również stosowany do równomiernego umożliwienia penetracji leków do skóry właściwej; technikę tę nazywa się dostarczaniem leków (drug delivery). Opisywano stosowanie leków, takich jak kortykosteroidy w celu redukcji blizn przerostowych, oraz polikwasu mlekowego (PLLA) w celu zwiększenia kolagenezy w bliznach zanikowych. W przypadku blizn po zabiegach/leczeniu oraz blizn po oparzeniach wczesne zastosowanie lasera CO2 jest istotne dla przebudowy tkanki przed dojrzeniem blizny, co przekłada się na lepsze rezultaty kosmetyczne. W niniejszym rozdziale szczegółowo omówimy różne rodzaje blizn, specyfikę ablacyjnego lasera frakcyjnego na dwutlenek węgla CO2 oraz podejście do różnych typów blizn z wykorzystaniem tej technologii. Omówimy również środki ostrożności, które należy podjąć przed zabiegiem (leczenie wstępne), sam zabieg, pielęgnację po zabiegu/leczeniu, najczęściej spotykane działania niepożądane oraz sposoby radzenia sobie z nimi.
Słowa kluczowe Laser CO2BliznyAblacyjnyFrakcyjnyDwutlenek węgla
Wprowadzenie
Proces gojenia obejmuje uwalnianie mediatorów zapalenia, cytokin oraz chemotaksję komórek, prowadząc odpowiednio do reepitelializacji i odkładania kolagenu typu III i I w skórze właściwej. Blizny są następstwem nieprawidłowego zastąpienia uszkodzonych tkanek po urazie, z brakiem równowagi typów kolagenu i grubości ich włókien w skórze właściwej, a także nieprawidłową organizacją histologiczną. Stanowią one nieestetyczne ślady mogące obniżać samoocenę i jakość życia, dlatego wymagają jak najszybszego wdrożenia skutecznego leczenia, aby zapewnić pacjentowi satysfakcjonujące i estetyczne rezultaty. Leczenie blizn nigdy nie było łatwym zadaniem dla dermatologów i zazwyczaj obejmuje podejście wielolecznicze, z połączeniem leków i technologii. Opisano niezliczone metody leczenia, takie jak lasery ablacyjne i nieablacyjne, zastrzyki z kortykosteroidów, doogniskowe podawanie 5-fluorouracylu lub bleomycyny, plastry silikonowe, krioterapię, peelingi chemiczne, dermabrazję, wypełniacze, wycięcia punch, uniesienia punch, mikronakłuwanie, podcinanie (subcision) i wiele innych (Ozog i in. 2013; Wolfram i in. 2009; Reish i Eriksson 2008).
W ostatnich dziesięcioleciach pojawienie się laserów frakcyjnych (ablacyjnych lub nie) przeniosło leczenie blizn na wyższy poziom, oferując dobre rezultaty przy małoinwazyjnych procedurach. Niedawne zastosowanie ablacyjnego lasera frakcyjnego (AFL) na dwutlenek węgla (CO2) w leczeniu blizn przynosi dobre wyniki przy prawidłowym prowadzeniu. Laser ten wywołuje termiczną ablację wielu małych kanałów pomiędzy nieuszkodzoną skórą, nazywanych strefami mikrotermicznymi (MTZ), wywołując bodźce gojenia, które skutkują neokolagenezą i przebudową zmienionej tkanki. W leczonych obszarach opisywano ekspresję niektórych markerów komórkowych gojenia ran skórnych i neokolagenezy, takich jak kolagen III, białko szoku cieplnego 70, aktyna mięśni gładkich alfa oraz proliferujące antygeny jądrowe komórek. W rezultacie blizny stają się płytsze i węższe, a ich powierzchnia wydaje się bardziej jednorodna z otaczającą skórą (Manstein i in. 2004; Laubach i in. 2006; Walgrave i in. 2008; Alexiades-Armenakas i in. 2011; Rkein i in. 2014).
Sam laser CO2, bez łączenia z innymi technikami, już zapewnia widocznie dobrą poprawę tekstury skóry, kształtu i wyglądu blizny, a także jej podobieństwa do otaczającej skóry. Jest jednak również stosowany jednocześnie z aplikacją kilku leków; tworzy małe kanały, które pozwalają na równomierną penetrację leków do skóry właściwej; technikę tę nazywa się dostarczaniem leków. Na przykład w bliznach przerostowych sam laser CO2 nie stanowi dobrej opcji w monoterapii; często jest używany do dostarczania leków, takich jak kortykosteroidy i bleomycyna, które działają synergistycznie z laserem, redukując przerost i jeszcze bardziej poprawiając wygląd blizny. Metoda ta wymaga od operatora szczególnej ostrożności i wiedzy, ponieważ sam laser może spowodować nowe blizny u osoby z genetyczną skłonnością do tworzenia blizn przerostowych, a także nadmiernie pobudzić fibroblasty blizny i pogorszyć zwłóknienie już wywołane nadmierną reakcją organizmu na wcześniejszy bodziec uszkadzający. W bliznach zanikowych i potrądzikowych laser CO2 może być również stosowany z dostarczaniem leków, takich jak polikwas mlekowy (PLLA), w celu zwiększenia kolagenezy i wypełnienia zagłębień tkanki bliznowatej (Vrijman i in. 2011; Shamsaldeen i in. 2011; Fife i in. 2009; Avram i in. 2009).
Blizny
Blizny stanowią nieprawidłowe zastąpienie uszkodzonej tkanki po każdym urazie sięgającym skóry właściwej. Pod względem funkcjonalnym są mniej plastyczne niż prawidłowa tkanka i nie zawierają przydatków skóry, takich jak mieszki włosowe, gruczoły łojowe i potowe. Mogą mieć charakter przerostowy lub zanikowy i często powstają w wyniku oparzeń, operacji, tatuaży, wypadków lub niektórych chorób zapalnych, takich jak trądzik. Istnieje również szczególny rodzaj blizny przerostowej, znany jako bliznowiec (keloid), który jest wynikiem bardzo zaostrzonej odpowiedzi zapalnej gospodarza na uszkodzenie skóry i wymaga innego, bardziej ostrożnego podejścia.
Blizny przerostowe powstają w wyniku niekontrolowanej proliferacji fibroblastów i macierzy zewnątrzkomórkowej. Przyczyna tej nieprawidłowej proliferacji jest przede wszystkim genetyczna, a osoby pochodzenia afrykańskiego są zazwyczaj bardziej podatne na to zaburzenie. Blizny przerostowe są wyższe niż otaczająca skóra i nie wychodzą poza granice pierwotnej blizny. Zazwyczaj blizny przerostowe można zobaczyć na ramionach, górnej części tułowia i uszach (Alster i Tanzi 2003; Verhaeghe i in. 2013; Kuo i in. 2004).
Bliznowiec z definicji przekracza granice pierwotnego urazu, charakteryzuje się wyższym wskaźnikiem nawrotów i stanowi trudne zadanie dla dermatologów. Oprócz pogorszenia wyglądu bliznowiec jest zazwyczaj bolesny, sztywny, z grubym zwłóknieniem i niską ruchomością. Nie ustępuje samoistnie, a dotknięci nim pacjenci mają wysoką predyspozycję genetyczną (Reiken i in. 1997; Alster i Williams 1995; Sherling i in. 2010).
Blizny zanikowe powstają w wyniku nieefektywnej przebudowy kolagenu i nieprawidłowej regeneracji tkanki włóknistej. Stanowią zagłębienia na powierzchni skóry i mogą pochodzić z nieodpowiedniej pielęgnacji rany lub być również uwarunkowane predyspozycją genetyczną (Vrijman i in. 2011).
Blizny potrądzikowe powstające w wyniku umiarkowanego do ciężkiego trądziku u nastolatków i młodych dorosłych stanowią częste i istotne dolegliwości zgłaszane na konsultacjach dermatologicznych. Ich etiologia jest związana z przedłużającą się, wygórowaną reakcją zapalną, nieefektywną odpowiedzią immunologiczną gospodarza na uszkodzenie tkanki oraz nieprawidłową zdolnością gojenia przy niskiej syntezie kolagenu (Jeremy i in. 2003; Taylor i in. 2011; Fabbrocini i in. 2010; Holland i in. 2004; Sobanko i Alster 2012). Blizny potrądzikowe klasyfikuje się na podstawie ilości kolagenu utraconego lub zyskanego przez tkankę, jej grubości, zdolności do rozciągania, głębokości i architektury.
Blizny zanikowe są najczęstszym rodzajem blizn potrądzikowych i występują z powodu zniszczenia struktur skóry właściwej przez głęboki naciek zapalny. Można je podzielić na blizny typu ice pick, blizny typu rolling i blizny typu boxcar (ryc. 1). Blizny typu ice pick to wąskie, punktowe i głębokie blizny, klinicznie objawiające się licznymi małymi punktami zagłębień na powierzchni skóry. Zazwyczaj mają mniej niż 2 mm szerokości i biegną pionowo aż do głębokiej warstwy skóry właściwej lub tkanki podskórnej, przyjmując kształt stożka. Blizny typu rolling są płytsze i szersze, o szerokości 4–5 mm, z nachylonymi krawędziami; powstają, gdy skóra właściwa przytwierdza się do tkanki podskórnej, tworząc powierzchowne falowanie. Blizny typu boxcar są zaokrąglone lub owalne, o różnej szerokości, od płytkich do głębokich, i średnicy od 1,5 do 4 mm (Levy i Zeichner 2012; Jacob i in. 2001; Lee i in. 2013).
Laser frakcyjny CO2
Podstawowe zasady
Laser CO2 jest ablacyjnym laserem frakcyjnym (AFL) o długości fali 10 600 nm, a jego celem jest woda. AFL wytwarza mikroskopijne kolumny ablowanej tkanki, które rozciągają się od naskórka do skóry właściwej (tzw. strefy mikrotermiczne, MTZ), zachowując zdrowe obszary tkanki między tymi kolumnami. Degeneracja kolagenu i ogniskowa martwica naskórka stymulują proces szybkiej reepitelializacji promowanej przez otaczające zdrowe komórki skóry. Technologia AFL dała nam nową perspektywę zabiegów resurfacingu twarzy, zmniejszając działania niepożądane i powikłania standardowego ablacyjnego resurfacingu, którego dotąd się obawiano, ponieważ nie zachowywał on żadnych zdrowych obszarów skóry.
Inne rodzaje ablacyjnych laserów frakcyjnych to Er:YAG (itr, aluminium, granat) 2940 nm oraz nowy Er:YSG (itr, szafir, granat) 2790 nm. Różnią się one od siebie jedynie długością fali i współczynnikiem absorpcji wody, ponieważ cel jest ten sam: emitowana energia jest absorbowana przez wodę zawartą w tkance (Manstein i in. 2004; Laubach i in. 2006; Walgrave i in. 2008; Alexiades-Armenakas i in. 2011; Alster i Nanni 1998).
Er:YAG ma największy współczynnik absorpcji wody, ponieważ wywołuje natychmiastową waporyzację komórek bez uszkodzenia termicznego. Jest w stanie zaabsorbować 12–18 razy więcej wody niż CO2. Czas trwania impulsu Er:YAG jest znacznie krótszy niż w przypadku lasera CO2, co skutkuje mniejszą otaczającą dyfuzją termiczną. Niemniej jednak niezdolność Er:YAG do wywołania urazu termicznego skutkuje mniejszym skurczem kolagenu, co czyni go bezużytecznym do zapewnienia hemostazy okołooperacyjnej (Alster i Nanni 1998).
Urządzenie lasera CO2 posiada głowicę, która projektuje na skórze małe plamki. W zależności od używanego modelu możliwa jest regulacja kształtu impulsu (na przykład trójkątny, kwadratowy lub okrągły), gęstości plamek oraz średnicy każdej plamki, która może wynosić od 125 µm do 1,25 mm. Ma najmniejszy współczynnik absorpcji wody, powodując duże poboczne uszkodzenia termiczne i zapewniając doskonałą hemostazę przy stosowaniu w standardowym, niefrakcyjnym trybie (Rkein i in. 2014).
Zasadniczo w laserze CO2 należy dostosować cztery lub pięć parametrów, mając na uwadze obszar skóry do leczenia, głębokość, średnicę i stopień ablacji:
- Energia: ilość mocy (w watach) dostarczanej do tkanki w określonym czasie (czas trwania impulsu lasera, w sekundach). Jest wprost proporcjonalna do głębokości penetracji i wywołanego urazu termicznego, co oznacza, że im wyższa energia, tym głębiej dociera laser i tym większe uszkodzenia wywołuje w otaczającej tkance.
- Fluencja/Gęstość: ilość energii dostarczanej do określonego obszaru – całkowity rozmiar obszaru aplikacji lub „wielkość plamki” wytwarzanej przez głowicę lasera. Zatem gęstość energii lub fluencja jest mierzona w J/cm2. Im wyższa fluencja, tym szybciej wzrasta temperatura w tkance i w konsekwencji tym większa jest intensywność pożądanego efektu. Efekt leczenia uzyskuje się zarówno poprzez zmianę energii wyjściowej lasera, jak i czasu trwania impulsu lasera w obszarze aplikacji tkanki.
- Czas trwania impulsu: w milisekundach (ms), jest wprost proporcjonalny do urazu termicznego tkanki. Im dłużej trwa impuls, tym większe uszkodzenia powstają w tkance docelowej i jej otoczeniu.
- Odległość między punktami: określa równowagę między gęstością dostarczanej energii a zachowaną skórą w leczonym obszarze. Jest odwrotnie proporcjonalna do gęstości, co oznacza, że im mniejsza odległość między punktami, tym więcej energii zostanie dostarczone do obszaru docelowego, z gęstszą ablacją termiczną. Wyższe gęstości oznaczają nakładanie się punktów, pozostawiając mniej zachowanej zdrowej powierzchni skóry i sprawiając, że okres po zabiegu jest bardziej niekomfortowy.
Mechanizm działania lasera frakcyjnego CO2
Białka szoku cieplnego (HSP) ulegają zwiększonej ekspresji i odgrywają rolę w przebudowie skóry po urazach termicznych. Działają przeciwzapalnie i ochronnie na komórki. Badania histologiczne wykazały podwyższone poziomy HSP, takich jak HSP70 i HSP47, które promują proces wytwarzania kolagenu, prowadząc do pogrubienia skóry właściwej i poprawy wyglądu blizn (Magnani i Schweiger 2014). HSP70 jest białkiem opiekuńczym prokolagenu i odgrywa kluczową rolę w gojeniu ran, promując neokolagenezę i ekspresję innych czynników wzrostu, takich jak transformujący czynnik wzrostu β (TGF-β), niezbędny do gojenia. HSP47 również odgrywa kluczową rolę w promowaniu neokolagenezy. Jego szczytowa ekspresja występuje po 1 miesiącu od leczenia i pozostaje wysoka po 3 i 6 miesiącach. Przebudowę i tworzenie nowego kolagenu obserwowano po 3 i 6 miesiącach od zabiegu. Długoterminowa ekspresja tych dwóch białek szoku cieplnego przemawia za długoterminową skutecznością frakcyjnego resurfacingu laserem CO2 (Xu i in. 2011).
Laser CO2 zwiększa również ekspresję kolagenaz tkankowych, takich jak metaloproteinazy macierzy (MMP), które działają w degradacji kolagenu. Ponieważ MMP nie są normalnie eksprymowane w skórze, równowaga między tworzeniem a degradacją kolagenu skutkuje indywidualnymi odpowiedziami u każdego pacjenta (Vrijman i in. 2011).
Jak już wspomniano, laser CO2 wytwarza małe punkty pomiędzy zachowaną skórą w leczonym obszarze, czyli MTZ, z waporyzacją warstwy rogowej nad tymi kanałami. Każdą strefę ablacyjną otacza obszar nieuszkodzonej tkanki. Zachowane, żywotne keratynocyty w tych obszarach migrują do MTZ i promują proces gojenia, z tworzeniem kolagenu i reepitelializacją. Natychmiast po impulsie laserowym na powierzchni skóry mogą być widoczne hipochromiczne plamki punktowe, reprezentujące waporyzację tej warstwy rogowej. Plamki te przechodzą w rumień, bardziej widoczny w ciągu 3 dni po leczeniu. W tym czasie w różnym stopniu, w zależności od użytych parametrów, występuje surowiczo-krwisty wyciek i obrzęk. Krwawienie występuje między warstwą rogową a warstwą ziarnistą. Obserwuje się regenerację i złuszczanie nabłonka z zachowaniem blaszki podstawnej. Dochodzi również do zaniku elastyny w włóknach sprężystych zlokalizowanych w powierzchownej warstwie skóry właściwej obszarów blizn (Magnani i Schweiger 2014).
Proces gojenia kończy się utworzeniem małych brązowych strupów, odpowiadających eliminacji uszkodzonych keratynocytów. Martwicze resztki są usuwane w ciągu 1–2 tygodni (u niektórych pacjentów może to trwać nawet dłużej), pozostawiając powierzchnię skóry bardziej „opaloną” aż do jej całkowitego złuszczenia (Rkein i in. 2014).
Trzy tygodnie po leczeniu obserwuje się prawie całkowitą regenerację nabłonka. Mikroskopowo elastynę można zobaczyć w złóżkach gęstoelectronowych, a włókna sprężyste wyglądają na pofragmentowane i podobne do elauniny, co wskazuje na proces przebudowy skóry właściwej (Omi i in. 2011). Widoczną poprawę blizn można zaobserwować w ciągu 3 miesięcy, ale opisywano ją nawet do 12–18 miesięcy po leczeniu, z neokolagenezą i przebudową skóry właściwej udowodnioną w analizach histologicznych.
Zastosowanie lasera frakcyjnego CO2 w leczeniu różnych rodzajów blizn
Blizny przerostowe
Chociaż laser CO2 był stosowany w leczeniu blizn przerostowych, laser barwnikowy na impulsy (PDL) 585 nm ma wyższy poziom dowodów skuteczności na podstawie najnowszych danych z piśmiennictwa. Nadekspresja i nieprawidłowa aktywność TGF-β1 i TGF-β2 są zaangażowane w patogenezę blizn przerostowych i bliznowców. Mechanizm działania PDL nie jest jeszcze uzgodniony, ale uważa się, że zmniejsza on ekspresję TGF-β, proliferację fibroblastów i odkładanie kolagenu III w bliźnie. Opisuje się również, że wśród mechanizmów działania PDL znajduje się selektywna fototermoliza naczyń krwionośnych, uwalnianie histaminy i interleukin przez komórki tuczne oraz degradacja kolagenu z następczą odbudową skóry właściwej (Alster i Nanni 1998; Patel i Clement 2002; Reish i Eriksson 2008; Alster i Zaulyanov 2007).
Doogniskowa infiltracja kortykosteroidem mająca na celu zahamowanie syntezy kolagenu natychmiast po sesji PDL jest technicznie łatwiejsza z powodu obrzęku tkanki, oferując mniejszy opór dla penetracji igły do blizny (Mustoe i in. 2002; Jalali i Bayat 2007; Roques i Téot 2008; Manuskiatti i Fitzpatrick 2002; Gupta i Sharma 2011; Chowdri i in. 1999).
Frakcyjny laser CO2 jest często stosowany w celu poprawy grubości, sztywności i nieprawidłowej tekstury bardziej dojrzałych blizn poprzez ablacyjne zniszczenie i resurfacing (Waibel i in. 2013). Leczenie frakcyjnym laserem ablacyjnym CO2 można rozpocząć po 12 miesiącach od urazu lub po zakończeniu leczenia PDL, w przypadku ich łączenia. Sesje laserowe przeprowadza się w odstępach 4–6-tygodniowych, aż do osiągnięcia plateau poprawy. Zazwyczaj na jedną sesję stosuje się tylko jedną metodę, ale w tej samej sesji można użyć więcej niż jednego urządzenia w różnych miejscach.
Mikroskopijne strefy termiczne generowane przez laser CO2 są również wykorzystywane jako kanały zwiększające penetrację triamcynolonu (ryc. 2a–c) i innych leków miejscowych do skóry. Ta technika, nazywana dostarczaniem leków, jest mniej bolesna niż wstrzykiwanie leku i pozwala na bardziej równomierne rozprowadzenie leku w skórze właściwej blizny, działając synergistycznie z laserem. Warstwa rogowa jest normalnie nieprzepuszczalna dla cząsteczek o masie powyżej 500 Da; niemniej jednak kanały utworzone przez laser pozwalają na wyższą penetrację i biodostępność leków miejscowych (Goodman 2006).
Mając na uwadze wszystkie te informacje, laser CO2 jest zazwyczaj łączony z techniką dostarczania leków w celu uzyskania lepszych rezultatów w leczeniu bliznowców i blizn przerostowych (ryc. 3a, b). Wiedząc, że sam laser może wywołać silną odpowiedź gojenia u osób już genetycznie skłonnych do tworzenia blizn, zawsze niezwykle zaleca się rozpoczynanie powoli podczas pierwszych kilku sesji laserowych, przy niskich mocach/fluencjach i krótkim czasie trwania impulsów, aby nie pogorszyć blizn poprzez podsycanie ich zaostrzonego łańcucha zapalnego wtórnego do bodźców gojenia.
Ogólnie o bliznach zanikowych i zanikowych bliznach potrądzikowych
Blizny zanikowe są lepiej leczone za pomocą AFL, takiego jak laser CO2, w porównaniu z nieablacyjnymi laserami frakcyjnymi, ponieważ energia dociera do głębokiej warstwy skóry właściwej (głębokość 1,5–1,6 mm), a proces przebudowy może trwać miesiące. AFL zwiększa ekspresję białka szoku cieplnego (HSP), które z kolei reguluje odpowiedź tkanki na uraz termiczny poprzez aktywację naskórkowych komórek macierzystych, które zastąpią właśnie uszkodzone komórki. IL-1, TNF-alfa, TGF i MMP sygnalizują usuwanie uszkodzonych komórek i neokolagenezę.
Leczenie laserem CO2 zmniejsza szerokość i głębokość blizny oraz stymuluje syntezę i organizację włókien kolagenowych, wypełniając obszary zanikowe. Bardzo zaleca się leczenie całej powierzchni jednostki estetycznej, a nie tylko dotkniętych obszarów ani samej blizny, aby uniknąć wyraźnej granicy między obszarami leczonymi i nieleczonymi. Jako metoda resurfacingu laser CO2 wywołuje silniejszą stymulację kolagenezy i daje lepszy rezultat estetyczny. Poprawia jednorodność skóry, stopniowo sprawiając, że obszary zanikowe wydają się gładsze, płytsze, bardziej powierzchowne i ponownie integrują się z otaczającą prawidłową skórą.
Nie możemy nigdy zapominać o możliwości jednoczesnego stosowania leków stymulujących kolagenezę i odwracających zanik poprzez system dostarczania leków, z równomierną penetracją leków w celu poprawy tekstury skóry oraz odzyskania jej objętości i witalności. W bliznach zanikowych polikwas mlekowy (PLLA) jest substancją obecnie stosowaną w celu poprawy kolagenezy za pomocą techniki dostarczania leków, bezpośrednio po sesji laserowej. PLLA po wprowadzeniu wywołuje miejscową odpowiedź zapalną z aktywacją i produkcją kolagenu, działając synergistycznie z laserem.
Blizny potrądzikowe są przeważnie zanikowe, podzielone na różne typy, jak już wspomniano (ice pick, boxcar i rolling). Zdecydowana większość dotkniętych nimi pacjentów ma jednocześnie wiele typów. Dzięki technice resurfacingu następuje dobra poprawa ogólnego wyglądu leczonej jednostki estetycznej, ale do osiągnięcia imponujących rezultatów zazwyczaj potrzeba wielu sesji laserowych. Wszystkie podtypy blizn potrądzikowych ulegają dużej poprawie, ale blizny typu boxcar często lepiej reagują. Pacjentów należy poinformować o potrzebie kolejnych sesji, od czterech do sześciu, w celu uzyskania najlepszego wyniku (Fabbrocini i in. 2010; Magnani i Schweiger 2014; Omi i in. 2011) (ryc. 4a, b).
Blizny pooperacyjne/pourazowe
Szybkie i wczesne działanie w przypadku tych blizn jest niezbędne do poprawy ich grubości i tekstury. Depigmentacja jest najtrudniejszą do leczenia zmianą. Ze względu na większą głębokość w porównaniu do blizn potrądzikowych, blizny pooperacyjne zazwyczaj osiągają gorsze wyniki. Fibroblasty i miofibroblasty rozpoczynają migrację w pierwszym tygodniu i zaczynają tworzyć tkankę bliznowatą po drugim tygodniu. Dlatego prawidłowe podejście należy podjąć niezwłocznie w pierwszym tygodniu po operacji.
W wielu badaniach do oceny klinicznej blizny używa się Skali Blizn Vancouver (VSS), w tym pigmentacji (0 = prawidłowa, 1 = hipopigmentacja, 2 = hiperpigmentacja), unaczynienia (0 = prawidłowe, 1 = różowe, 2 = różowe do czerwonych, 3 = czerwone, 4 = czerwone do fioletowych, 5 = fioletowe), giętkości (0 = prawidłowa, 1 = elastyczna, 2 = ustępująca, 3 = twarda, 4 = pasmowa, 5 = przykurcz) i wysokości (0 = prawidłowa, 1 = <2 mm, 2 = 2–5 mm, 3 = >5 mm) (Chowdri i in. 1999).
Wygląda na to, że laser CO2 może być stosowany w leczeniu blizn pooperacyjnych i pourazowych (ryc. 5a, b, 6a, b, 7a, b i 8a, b), tak samo jak może przyczynić się do powstania nowej blizny. Opisywano występowanie blizn przerostowych wtórnych do leczenia laserem CO2. Dostępnych jest wiele sugerowanych protokołów leczenia laserowego, ale dostarczana energia i obszar do leczenia muszą być starannie dobrane. Sugerowane gęstości w podejściu do blizn twarzy wahają się od 30% do 50%, podczas gdy w obszarach poza twarzą wynoszą od 20% do 30%, ponieważ szanse na blizny przerostowe są wyższe w tych obszarach, zwłaszcza na szyi, jak wcześniej wspomniano. Co więcej, niższe energie również zapewniają najlepsze wyniki i zmniejszają ryzyko rumienia oraz trwałej depigmentacji po leczeniu laserem (Roques i Téot 2008; Manuskiatti i Fitzpatrick 2002; Sobanko i in. 2015; Zachariae 1988).
Blizny po oparzeniach
Blizny po oparzeniach mają złożony mechanizm powstawania obejmujący odpowiedzi na uraz, a ich leczenie musi skupiać się na poprawie estetycznej i funkcjonalnej. Poza całą odpowiednią opieką chirurgiczną i leczniczą, często pacjenci skarżą się na miejscowy ból, pieczenie lub świąd. W leczeniu blizn po oparzeniach należy skupić się na zajęciu się nieprawidłowym odkładaniem kolagenu typowym dla dojrzałych blizn. Dojrzałe blizny, podobnie jak skóra dorosłych, charakteryzują się przewagą kolagenu typu I nad typem III, a proporcja ta jest odwrócona w skórze płodowej.
Wykazano, że zastosowanie lasera frakcyjnego CO2 w bliznach po oparzeniach zmniejsza kolagen I i zwiększa kolagen III w leczonej tkance, reorganizując tkankę bliznowatą w celu przywrócenia prawidłowego odkładania kolagenu widocznego w młodej i nieuszkodzonej skórze. To odkrycie może odpowiadać za związaną z tym poprawę ruchomości obszaru blizny po leczeniu.
Poza poprawą architektury skóry nie ma możliwości odzyskania utraconych struktur przydatków, takich jak mieszki włosowe, gruczoły łojowe i potowe. Dlatego poprawa estetyczna może być ograniczona w przypadku rozległych dotkniętych obszarów skóry (Ozog i in. 2013).
Przygotowanie do zabiegu
Sam zabieg zależy od protokołów poszczególnych producentów. Istnieją jednak pewne ogólne środki ostrożności i instrukcje, których należy przestrzegać, zwłaszcza przed i po zabiegu. Począwszy od dobrze przeprowadzonego wywiadu i minimalistycznego badania fizykalnego, dermatolodzy muszą zwrócić szczególną uwagę na wymienione poniżej stany:
- Aktywne zakażenia: zakażenia wszelkiego rodzaju (grzybicze, bakteryjne lub wirusowe) są względnymi przeciwwskazaniami do lasera i powinny zostać odpowiednio wyleczone przed sesją laserową.
- Zapalne choroby skóry: choroby w obszarze przeznaczonym do leczenia, takie jak wyprysk lub łuszczyca, nie mogą być poddawane zabiegowi aż do ich całkowitego ustąpienia. Pacjenci z zapalnymi chorobami skóry, w których występuje zjawisko Köbnera (liszaj płaski, łuszczyca, dermatozy perforujące, bielactwo itp.), nawet poza obszarem przeznaczonym do leczenia, powinni zostać dobrze poinformowani o tej możliwości.
- Aktywny trądzik: pacjenci z bliznami potrądzikowymi i aktywną chorobą powinni zostać odpowiednio leczeni preparatami miejscowymi lub doustnymi przed przystąpieniem do leczenia blizn, w celu opanowania zmian zapalnych przed sesjami laserowymi. Nie ma sensu leczyć blizn potrądzikowych, gdy wciąż pojawiają się nowe, ponieważ przedłużyłoby to leczenie i uczyniło je nieefektywnym.
- Niedawne stosowanie doustnej izotretynoiny: w związku z możliwością upośledzenia gojenia u pacjentów przyjmujących izotretynoinę, a także zwiększonym ryzykiem tworzenia bliznowców, zaleca się odczekanie co najmniej 6 miesięcy po zakończeniu leczenia przed rozpoczęciem sesji laserowych. Wciąż brakuje badań oceniających to upośledzenie gojenia ran, ale ustalono uzgodniony odstęp 6 miesięcy (Zachary i Rofagha 2012).
- Osobisty wywiad w kierunku opryszczki pospolitej: pacjenci z wcześniejszym wywiadem zakażenia opryszczką pospolitą muszą przejść profilaktykę lekami przeciwwirusowymi. Czas jej trwania nie jest jeszcze uzgodniony, ale doustny acyklowir (400 mg co 8 h), walacyklowir (1 g raz na dobę) lub famcyklowir (250 mg co 12 h) należy rozpocząć co najmniej 48 h przed zabiegiem i kontynuować aż do reepitelializacji, zazwyczaj przez 5 dni po sesji laserowej (Zachary i Rofagha 2012).
- Wyższe fototypy skóry (Fitzpatrick IV do VI): ciemniejsze odcienie skóry wiążą się z wyższym ryzykiem pozapalnych przebarwień związanych z zabiegiem. Dlatego zabieg należy zniechęcać, ponieważ ryzyko przewyższałoby korzyści. Jeśli jest to wyjątkowo konieczne, z ostrożnością można użyć niższych fluencji i gęstości.
Zabieg
Przystępując do sesji laserowej, należy zastosować znieczulenie miejscowe, aby delikatnie pokryć obszar przeznaczony do leczenia. Po jego czasie działania skórę należy dokładnie oczyścić, a mały obszar może otrzymać pierwszy impuls laserowy w celu przetestowania ablacji skóry i tolerancji pacjenta na zabieg.
Sesja laserowa powinna opierać się na wskazówkach producenta dotyczących konkretnego urządzenia laserowego i jego indywidualnych parametrów dla sytuacji pacjenta. Zarówno pacjent, jak i osoba wykonująca zabieg muszą nosić okulary ochronne. Następnie skóra otrzymuje impulsy laserowe, a operator musi unikać ich nakładania, ponieważ praktyka ta może zwiększyć moc lasera i spowodować uszkodzenie skóry. Gdy określony obszar jest leczony z wielokrotnym nakładaniem, występuje wyższe uszkodzenie termiczne i pozostaje mniej zdrowej skóry, co zwiększa ryzyko tworzenia blizn.
Natychmiast po aplikacji lasera lekarz ma szansę wykonać dostarczanie leku, rozprowadzając niektóre składniki aktywne na ablowanym obszarze w zależności od wskazań pacjenta, takie jak triamcynolon lub bleomycyna w przypadku blizn przerostowych i PLLA w przypadku blizn zanikowych.
Postępowanie po zabiegu
Natychmiast po sesji laserowej skóra wykazuje rumień i obrzęk z powodu waporyzacji tkanki i obfitego surowiczego wycieku. Na twarz pacjenta można nałożyć chłodzącą i kojącą maskę, ponieważ może on odczuwać pieczenie. W tym czasie pacjentowi należy przekazać wskazówki na okres po zabiegu, takie jak procedury higieniczne i stosowanie miejscowych kremów gojących na leczony obszar dwa razy dziennie aż do całkowitej reepitelializacji. Lekarz musi mieć pewność, że pacjenci wiedzą o czasie rekonwalescencji, powrocie do zdrowia, środkach ostrożności, które należy podjąć w domu, oraz jak zarządzać oczekiwaniami. Bardzo ważne jest powiedzenie pacjentom, że w ciągu pierwszych kilku dni skóra będzie wyglądać gorzej niż przed leczeniem, po czym pojawią się strupy, które ustępują po 7–10 dniach, kiedy proces gojenia i reepitelializacji zostanie zakończony.
Wyniki są naprawdę obiecujące i mają tendencję do poprawy po kolejnych sesjach, z odstępem 2–6 tygodni między nimi. Wyższe moce można stopniowo stosować w zależności od tolerancji pacjenta i odpowiedzi na leczenie.
Działania niepożądane
Poza faktem, że frakcyjny laser CO2 oferuje znacznie mniej działań niepożądanych niż standardowy ablacyjny laser CO2, mogą one nadal wystąpić. Należy podjąć pewne środki ostrożności, aby ich uniknąć, takie jak stosowanie niższych energii i nie nakładanie się więcej niż dwukrotnie w tym samym miejscu. Działania niepożądane występują częściej u pacjentów poddawanych albo wyższym energiom, albo gęstościom (Vrijman i in. 2011; Shamsaldeen i in. 2011; Fife i in. 2009; Avram i in. 2009; Alster i Tanzi 2003).
Wtórne zakażenie jest najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym, a profilaktyka opryszczki pospolitej jest zazwyczaj potrzebna, aby go uniknąć. Rumień, obrzęk i ból mogą być oznakami zakażenia, a pacjenci muszą być dobrze poinformowani, aby niezwłocznie skontaktować się z lekarzem w przypadku wystąpienia którejkolwiek z tych zmian.
Wysypki trądzikopodobne mogą być zarówno odpowiedzią na uraz termiczny, jak i reakcją na tłuste kremy gojące przepisane po zabiegu; te drugie należy zastąpić bardziej płynnymi alternatywami. Wprowadzenie niektórych łagodnych leków miejscowych na trądzik również optymalizuje ustępowanie wysypek trądzikopodobnych.
Opatrunki okluzyjne i antybiotyki mogą spowodować wyprysk kontaktowy, lepiej leczony miejscowymi kortykosteroidami. Późne powikłania występują tygodnie po zabiegu i obejmują hiperpigmentację, utrzymujący się rumień, punktowy wygląd skóry, ektropion, blizny przerostowe i hipopigmentację.
Hiperpigmentacja i blizny przerostowe są rzadkie, stając się bardziej powszechne w obszarach poza twarzą (szczególnie na szyi) oraz w przypadku wielokrotnego nakładania się lub użycia zbyt agresywnych parametrów.
Hipopigmentacja jest jeszcze rzadsza. W przypadkach dyschromii można stosować środki miejscowe, takie jak hydrochinon, kwas retinowy, kwas tioglikolowy i inne. Lasery i urządzenia świetlne mogą również odgrywać ważną rolę w przypadkach utrzymującego się rumienia (intensywne światło pulsacyjne, rubinowy, aleksandrytowy) i hiperchromii (intensywne światło pulsacyjne, Q-switched Nd:YAG).
Wnioski
Laser CO2 oferuje nowe i bezpieczne leczenie nieestetycznych blizn, z niską częstością występowania działań niepożądanych, dobrą tolerancją i wysoką skutecznością, co czyni go obiecującą techniką w przypadku tej powszechnej dolegliwości w gabinetach dermatologicznych. Przy prawidłowych wskazaniach wyniki są naprawdę satysfakcjonujące. Niemniej jednak przed zastosowaniem lasera należy podjąć pewne środki ostrożności: ocenić typ skóry i oczekiwania pacjenta, w razie potrzeby profilaktykę przeciwwirusową oraz dobrze poinformować pacjentów. Muszą oni wiedzieć o czasie rekonwalescencji tego lasera ablacyjnego, możliwych działaniach niepożądanych, jak radzić sobie z powrotem do zdrowia oraz jak go uczynić łatwiejszym i szybszym, zachowując dobre wyniki.
Jeśli chodzi o urządzenie laserowe, każde posiada instrukcję producenta, a także prawidłowe parametry uwzględniające wskazania i cechy skóry pacjenta. Jednak koncepcje fluencji, mocy, energii, wielkości plamki i czasu trwania impulsu to wartości, które pozwalają nam rozumieć je jako urządzenie o określonych wzorcach: im wyższe parametry, tym silniej i głębiej laser dotrze do skóry.
Najważniejsze wnioski
- Blizny są następstwem nieprawidłowego zastąpienia uszkodzonych tkanek po urazie.
- Niedawne zastosowanie ablacyjnego lasera frakcyjnego (AFXL) na dwutlenek węgla (CO2) przynosi dobre wyniki przy prawidłowym prowadzeniu.
- Leczenie blizn nigdy nie jest łatwym zadaniem dla dermatologów i obejmuje podejście wielolecznicze, z połączeniem leków i technologii.
- Laser CO2 tworzy strefy mikrotermiczne (MTZ), które stymulują proces gojenia obejmujący białka szoku cieplnego, metaloproteinazy, cytokiny i chemotaksję, z neokolagenezą i reorganizacją tkanki bliznowatej i jej otoczenia.
- Laser CO2 może być stosowany w leczeniu blizn w monoterapii lub łączony z innymi technikami, takimi jak laser barwnikowy na impulsy, zastrzyki z kortykosteroidu/bleomycyny, leki miejscowe i inne, w celu osiągnięcia lepszych rezultatów, zwłaszcza w bliznach przerostowych.
- Laser CO2 może być również stosowany z jednoczesną aplikacją leków miejscowych, które przenikną do MTZ i dotrą do skóry właściwej, działając synergistycznie w technice nazywanej dostarczaniem leków.
- W bliznach przerostowych i bliznowcach użycie lasera CO2 musi być jeszcze bardziej ostrożne, ponieważ może pobudzić nadmierną reakcję zapalną gojenia występującą u osób z predyspozycją genetyczną.
- W bliznach potrądzikowych zazwyczaj jednocześnie występuje wiele rodzajów blizn zanikowych, z ogólną poprawą po sesji lasera CO2. Pacjenci często potrzebują więcej niż jednej sesji, zazwyczaj trzech do sześciu, z odstępem 1–3 miesięcy. Blizny typu ice pick najgorzej reagują.
- W bliznach pooperacyjnych i po oparzeniach wczesne zastosowanie jest kluczem do sukcesu.
- Pacjenci muszą być bardzo dobrze poinformowani o zabiegu, jego czasie rekonwalescencji, środkach ostrożności przed i po zabiegu, a także o możliwych działaniach niepożądanych i oznakach zakażenia/powikłań.
- Jeśli pacjent ma osobisty wywiad w kierunku opryszczki pospolitej, musi przejść schematy profilaktyczne przed aplikacją lasera.
- Obecność zakażeń lub aktywnych chorób zapalnych w obszarze skóry przeznaczonym do leczenia musi zostać całkowicie rozwiązana przed sesją laserową, podobnie jak zapalne choroby skóry z zjawiskiem Köbnera powinny prowadzić do zniechęcania do zabiegu.
- Przed aplikacją lasera na obszar skóry przeznaczony do leczenia należy zastosować znieczulenie miejscowe z lidokainą, tetrakainą i innymi, a następnie usunąć je przy zachowaniu prawidłowej aseptyki skóry.
- Sesja laserowa powinna opierać się na protokole producenta, biorąc pod uwagę fototyp skóry pacjenta wg Fitzpatrick, wskazania i parametry pasujące do wszystkich tych informacji.
- Okres po zabiegu obejmuje stosowanie kremów regenerujących i ogólne środki ostrożności, takie jak ochrona przed słońcem. Jeśli pacjent jest obecnie objęty profilaktyką opryszczki pospolitej, należy ją kontynuować aż do całkowitej reepitelializacji skóry, około 5–10 dni po sesji laserowej.
- Najczęstsze działania niepożądane to zakażenia, dyschromia, utrzymujący się rumień, blizny przerostowe i hipopigmentacja, przy czym ta ostatnia jest rzadka. Lekarz musi czuć się na siłach, aby niezwłocznie poradzić sobie z tymi powikłaniami.
Odniesienia
- Laser CO2 w fotoodmładzaniu
- Laser erbowy w leczeniu blizn i rozstępów
- Diody elektroluminescencyjne w leczeniu trądziku, blizn i fotouszkodzonej skóry
- Nieablacyjne lasery frakcyjne w leczeniu blizn
Piśmiennictwo
Alexiades-Armenakas M, Sarnoff D, Gotkin R, Sadick N. Multi-center clinical study and review of fractional ablative CO2 laser resurfacing for the treatment of rhytides, photoaging, scars and striae. J Drugs Dermatol. 2011;10(4):352–62.
Alster TS, Nanni CA. Pulsed dye laser treatment of hypertrophic burn scars. Plast Reconstr Surg. 1998;102(6):2190–5.
Alster TS, Tanzi EL. Hypertrophic scars and keloids: etiology and management. Am J Clin Dermatol. 2003;4(4):235–43.
Alster TS, Williams CM. Treatment of keloid sternotomy scars with 585 nm flashlamp-pumped pulsed-dye laser. Lancet. 1995;345(8959):1198–200.
Alster T, Zaulyanov L. Laser scar revision: a review. Dermatol Surg. 2007;33(2):131–40.
Avram MM, Tope WD, Yu T, Szachowicz E, Nelson JS. Hypertrophic scarring of the neck following ablative fractional carbon dioxide laser resurfacing. Lasers Surg Med. 2009;41(3):185–8.
Chowdri NA, Masarat M, Mattoo A, Darzi MA. Keloids and hypertrophic scars: results with intraoperative and serial postoperative corticosteroid injection therapy. Aust N Z J Surg. 1999;69(9):655–9.
Fabbrocini G, Annunziata MC, D’Arco V, De Vita V, Lodi G, Mauriello MC, Pastore F, Monfrecola G. Acne scars: pathogenesis, classification and treatment. Dermatol Res Pract. 2010;2010:893080.
Fife DJ, Fitzpatrick RE, Zachary CB. Complications of fractional CO2 laser resurfacing: four cases. Lasers Surg Med. 2009;41(3):179–84.
Goodman G. Acne and acne scarring: the case for active and early intervention. Aust Fam Physician. 2006;35(7):503–4.
Gupta S, Sharma VK. Standard guidelines of care: keloids and hypertrophic scars. Indian J Dermatol Venereol Leprol. 2011;77(1):94–100.
Holland DB, Jeremy AH, Roberts SG, Seukeran DC, Layton AM, Cunliffe WJ. Inflammation in acne scarring: a comparison of the responses in lesions from patients prone and not prone to scar. Br J Dermatol. 2004;150(1):72–81.
Jacob CI, Dover JS, Kaminer MS. Acne scarring: a classification system and review of treatment options. J Am Acad Dermatol. 2001;45(1):109–17.
Jalali M, Bayat A. Current use of steroids in management of abnormal raised skin scars. Surgeon. 2007;5(3):175–80.
Jeremy AH, Holland DB, Roberts SG, Thomson KF, Cunliffe WJ. Inflammatory events are involved in acne lesion initiation. J Invest Dermatol. 2003;121(1):20–7.
Kuo YR, Jeng SF, Wang FS, Chen TH, Huang HC, Chang PR, Yang KD. Flashlamp pulsed dye laser (PDL) suppression of keloid proliferation through down-regulation of TGF-beta1 expression and extracellular matrix expression. Lasers Surg Med. 2004;34(2):104–8.
Laubach HJ, Tannous Z, Anderson RR, Manstein D. Skin responses to fractional photothermolysis. Lasers Surg Med. 2006;38(2):142–9.
Lee SH, Zheng Z, Roh MR. Early postoperative treatment of surgical scars using a fractional carbon dioxide laser: a split-scar, evaluator-blinded study. Dermatol Surg. 2013;39(8):1190–6.
Levy LL, Zeichner JA. Management of acne scarring part II – a comparative review of non-laser based, minimally invasive approaches. Am J Clin Dermatol. 2012;13(5):331–40.
Magnani LR, Schweiger ES. Fractional CO2 lasers for the treatment of atrophic acne scars: a review of the literature. J Cosmet Laser Ther. 2014;16(2):48–56.
Manstein D, Herron GS, Sink RK, Tanner H, Anderson RR. Fractional photothermolysis: a new concept for cutaneous remodeling using microscopic patterns of thermal injury. Lasers Surg Med. 2004;34(5):426–38.
Manuskiatti W, Fitzpatrick RE. Treatment response of keloidal and hypertrophic sternotomy scars: comparison among intralesional corticosteroid, 5-fluorouracil, and 585 nm flashlamp-pumped pulsed dye laser treatments. Arch Dermatol. 2002;138(9):1149–55.
Mustoe TA, Cooter RD, Gold MH, Hobbs FD, Ramelet AA, Shakespeare PG, Stella M, Téot L, Wood FM, Ziegler UE, International Advisory Panel on Scar Management. International clinical recommendations on scar management. Plast Reconstr Surg. 2002;110(2):560–71.
Omi T, Kawana S, Sato S, Bonan P, Naito Z. Fractional CO2 laser for the treatment of acne scars. J Cosmet Dermatol. 2011;10:294–300.
Ozog DM, Liu A, Chaffins ML, Ormsby AH, Fincher EF, Chipps LK, Mi QS, Grossman PH, Pui JC, Moy RL. Evaluation of clinical results, histological architecture, and collagen expression following treatment of mature burn scars with a fractional carbon dioxide laser. JAMA Dermatol. 2013;149(1):50–7.
Patel N, Clement M. Selective nonablative treatment of acne scarring with 585 nm flashlamp pulsed dye laser. Dermatol Surg. 2002;28(10):942–5.
Reiken SR, Wolfort SF, Berthiaume F, Compton C, Tompkins RG, Yarmush ML. Control of hypertrophic scar growth using selective photothermolysis. Lasers Surg Med. 1997;21(1):7–12.
Reish RG, Eriksson E. Scars: a review of emerging and currently available therapies. Plast Reconstr Surg. 2008;122(4):1068–78.
Rkein A, Ozog D, Waibel JS. Treatment of atrophic scars with fractionated CO2 laser facilitating delivery of topically applied poly-L-lactic acid. Dermatol Surg. 2014;40(6):624–31.
Roques C, Téot L. The use of corticosteroids to treat keloids: a review. Int J Low Extrem Wounds. 2008;7(3):137–45.
Shamsaldeen O, Peterson JD, Goldman MP. The adverse events of deep fractional CO(2): a retrospective study of 490 treatments in 374 patients. Lasers Surg Med. 2011;43(6):453–6.
Sherling M, Friedman PM, Adrian R, Burns AJ, Conn H, Fitzpatrick R, Gregory R, Kilmer S, Lask G, Narurkar V, Katz TM, Avram M. Consensus recommendations on the use of an erbium-doped 1,550-nm fractionated laser and its applications in dermatologic laser surgery. Dermatol Surg. 2010;36(4):461–9.
Sobanko JF, Alster TS. Management of acne scarring, part I – a comparative review of laser surgical approaches. Am J Clin Dermatol. 2012;13(5):319–30.
Sobanko JF, Vachiramon V, Rattanaumpawan P, Miller CJ. Early postoperative single treatment ablative fractional lasing of Mohs Micrographic Surgery facial scars: a split-scar, evaluator-blinded study. Lasers Surg Med. 2015 Jan;47(1):1–5.
Taylor M, Gonzalez M, Porter R. Pathways to inflammation: acne pathophysiology. Eur J Dermatol. 2011;21(3):323–33.
Verhaeghe E, Ongenae K, Bostoen J, Lambert J. Nonablative fractional laser resurfacing for the treatment of hypertrophic scars: a randomized controlled trial. Dermatol Surg. 2013;39(3 Pt 1):426–34.
Vrijman C, van Drooge AM, Limpens J, Bos JD, van der Veen JP, Spuls PI, Wolkerstorfer A. Laser and intense pulsed light therapy for the treatment of hypertrophic scars: a systematic review. Br J Dermatol. 2011;165(5):934–42.
Waibel JS, Wulkan AJ, Shumaker PR. Treatment of hypertrophic scars using laser and laser assisted corticosteroid delivery. Lasers Surg Med. 2013;45(3):135–40.
Walgrave S, Zelickson B, Childs J, Altshuler G, Erofeev A, Yaroslavsky I, Kist D, Counters J. Pilot investigation of the correlation between histological and clinical effects of infrared fractional resurfacing lasers. Dermatol Surg. 2008;34(11):1443–53.
Wolfram D, Tzankov A, Pülzl P, Piza-Katzer H. Hypertrophic scars and keloids – a review of their pathophysiology, risk factors, and therapeutic management. Dermatol Surg. 2009;35(2):171–81.
Xu XG, Luo YJ, Wu Y, Chen JZ, Xu TH, Gao XH, et al. Immunohistological evaluation of skin responses after treatment using a fractional ultrapulse carbon dioxide laser on back skin. Dermatol Surg. 2011;37:1141–9.
Zachariae H. Delayed wound healing and keloid formation following argon laser treatment or dermabrasion during isotretinoin treatment. Br J Dermatol. 1988;118:703.
Zachary C, Rofagha R. Laser therapy. In: Bologna J, Jorizzo J, Schaffer J, editors. Dermatology. 3rd ed. London: Elsevier; 2012. p. 2260–72.